“Hardan əkişdirmək önəmli deyil. Önəmli olan hara üçün əkişdirməyindir”

                                                                    (Jan-Lük Qodar, rejissor)

Məktəblərin qış tətilinə çıxmağı xəbərini oxuyanda dükandan aldığım boyalı kənd toyuğunu necə gülmək tutdusa, atılıb tavadan düşdü ortalığa, başladı rəqs eləməyə.

Görəsən, qış tətilində repetitorlar nə edir? Hələ bir xəbər də var idi, onu ürəyimdə oxudum, qorxdum toyuğun qarnı cırılar, evdən qaçıb gedər, külfət ac qalar. Burda yazıram, siz də sakit oxuyun, nə olar, olmaz: “Ucqar kəndlərdə şagird sayı az olan məktəblərin bağlanması və onlayn, distant tədrisə keçilməsi proqramı hazırlanır”.

Yəni, məsələn, Astaranın Siyov kəndinə, ya da İsmayıllının Yeniyol kəndinə kompüter aparacaqlar, uşaqlar kamali-ədəblə, bardaşqurma ekran qarşısında oturub məsafədən dərs oxuyacaqdır. Bunu təsəvvür elədinizsə, sizə bir “beş”. Fantaziya dərsindən. Təzə fənndir, tarix, riyaziyyat, biologiya, rəsmxət və əmək təlimini birləşdirib düzəltmişik. Mədəniyyət dərsini keçən müəllimlər yarımştat Fantaziya dərsi də keçəcəkdir.

Arada uşağın atası gəlib bir şapalaq qoyacaq, deyəcək, a gədə, dur rədd ol, get danaları otar, oxuyub alim olacaqsan bəyəm... Zarafatsız, indi bir dəqiq faktı yazım, siz də gülün: İsmayıllının Yeniyol kəndinin yolu yox imiş!

Bəlkə də ağlamalıdır, ancaq neyləyim, mən pis-pis güldüm. Yəqin xalqımızı sevmirəm, ona görədir. Xalqı sevənlər yalnız kabinetlərdə oturur, bizə qismət olmadı.

Yəni, hökumətimizin şanlı konsepsiyası belədir ki, iş-gücü, yolu-yolağası, elektriki, qazı, bəzən hətta içməli suyu da olmayan kənddə onlayn dərs keçmək mümkündür. Müdriklər nə təhər demiş? Realist olun, mümkün olmayanı arzulayın! Vallah. Deyilənə görə, Çe Gevara bu afyorizmi çox sevərmiş, Allah qəni-qəni rəhmət eləsin, bizim Nemət Pənahlı da Meydan hərəkatı vaxtı İrana qaçmamışdan qabaq təxminən Çe müəllimə bənzəyirdi. (Yazının bu yerində oturun, durun).

Nəsə, mövzudan uzaqlaşmayaq, ciddi söhbət gedir. Uşaqlar üzrə təzə qanun hazırlanmışdır, orada bir bənd çox gözəldir: uşaqlara məktəbdə pulsuz psixoloji yardım ediləcəkmiş. Sən demə, indiyəcən pullu psixoloji yardım olunurmuş. Ortaya sual çıxır ki, məktəb psixoloqu repetitorluq edə bilərmi? Bunun üçün, əlbəttə, psixologiyanı hansısa qrupun imtahan biletinə salmaq lazım gələcəkdir, yoxsa yenə məktəblilərə ilkin psixoloji yardımı qapıçı xalalar və süpürgəçilər göstərməli olacaq.

Mümkün olmayan heç yoxdur (bax: Gevara hissəsi). Məsələn, əgər Mehdiabada tramvay, Masazıra metro, Şəkiyə kosmik raket xəttinin çəkilməsi planlaşdırılırsa, niyə İsmayıllının boş qalmış Yeniyol kəndindəki taxtapuşlu orta okulda (bunu ana dilimizi qorumaq üçün xüsusi vurğuladım) onlayn psixoloq ştatı açılmasın? Hələ regionların inkişaf planında Kürdəmirin Şahbəyli kəndində beynəlxalq limanın qazılması da nəzərdə tutulubdur, inşallah, o gün uzaqda deyildir!

Bir zənən xeylağı var, “Beynəlxalq Hüquqi Konsaltinq Xidməti” – qısa yazsaq, BHKX adında idarə düzəltmişdi. Vallah, ada baxırsan, elə bilirsən dünyanı zirzəmidən fırladan 300 masondan hansısa bu işin içindədir. Amma hökumət zənəni tutub basıb qazamata, deyir 145 nəfər zəhmətkeşimizə qarşı ümumilikdə 500 min manata yaxın dələduzluq etmişdir. Birinə viza verirmiş, başqasının bankla problemini həll edirmiş, üçüncüyə aliment alırmış və sairə. Yəni, bacımızı tutmasalar, de-fakto şəxsi “ASAN-xidmət” açıbmış.

380 min manat zərəri geri ödədiblər, qalır 100 minə yaxın, inşallah, o da ödənər. Belə istedadlı “hüquqşünaslar” daim xalqımıza xidmət göstərməlidir, bunları tutmaqdansa, apar, məktəbdə psixoloq işləsin. Mənə maraqlı gələn isə başqa detal oldu. Sən demə, bu zənən barədə şikayətlər hələ keçən ilin yayında varmış. O vaxt 12 nəfər 40 min manatlıq fırıldaq ittihamıyla hətta əlaqədar orqanlara şikayət edibmiş. Ancaq baxan olmadığı üçün dələduzluq şişib 400 mini keçib, zərərçəkənlər də olub 145 nəfər.

Gör nə qədər istedadlı və eyni zamanda saf camaatımız var. Tutmasalar, ilin axırına büdcə kəsirini bağlayarmış...

Zamin HACI

Qərbin “heç vaxt olmayacaq” dediyi ideyalar adətən ən gözlənilməz anda reallığa çevrilir. İllər boyu “İslam Ordusu” anlayışı Qərb üçün ya kabus, ya da istehza mövzusu idi. Bu gün isə eyni ideya daha rasional adla, real güc elementləri ilə və açıq siyasi iradə ilə geri qayıdır. Müsəlman NATO-su artıq ehtimal yox, formalaşan reallıqdır.

Bəli, illərdir “İslam Ordusu” anlayışı Qərbdə ya mif, ya da qorxu obyekti kimi təqdim olunurdu. Bu gün isə həmin ideya real mexanizmə dönür.

Son aylarda Türkiyə–Pakistan–Səudiyyə Ərəbistanı xətti üzrə müzakirə olunan mümkün hərbi ittifaq təsadüfi gündəm deyil. Bu mövzu nə ideoloji romantikanın, nə də dini şüarların məhsuludur. Bu təşəbbüs ABŞ-a güvənin zəiflədiyi, regional risklərin artdığı və mövcud təhlükəsizlik arxitekturasının çat verdiyi bir dövrdə formalaşan sərt reallığın nəticəsidir.

“Müsəlman NATO-su” ifadəsi emosional səslənsə də, arxasında duran məntiq son dərəcə rasionaldır: güc boşluğu yaranıb və bu boşluq doldurulmalıdır.

Bu istiqamətdə atılmış ən ciddi addım 2025-ci ilin sentyabrında Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı arasında imzalanmış qarşılıqlı müdafiə razılaşması oldu. Müqavilənin məzmunu açıqdır və təsadüfi yozuma yer qoymur. “Any act of aggression against one party shall be considered an act of aggression against both.” (Hər hansı bir tərəfə qarşı aqressiya hər iki tərəfə qarşı aqressiya sayılacaq.) (Pakistan–Saudi Strategic Mutual Defence Agreement)

Bu cümlə klassik NATO-nun kollektiv müdafiə prinsipinin yüngülləşdirilmiş formasıdır. Məhz buna görə Qərb mediası bu sənədi sadə ikitərəfli razılaşma kimi yox, daha geniş təhlükəsizlik mexanizminin təməli kimi dəyərləndirir. Elə bu kontekstdə Türkiyənin rolu ön plana çıxır.

Bloomberg və ona istinad edən nəşrlər Türkiyənin bu çərçivəyə qoşulmaq üçün danışıqlarda ciddi şəkildə irəli getdiyini yazır. “Turkey is in advanced talks to join the Saudi–Pakistan defence framework.” (Türkiyə Səudiyyə Ərəbistanı–Pakistan müdafiə çərçivəsinə qoşulmaq üçün irəli mərhələdə olan danışıqlar aparır.) (Bloomberg, The Jerusalem Post)

Bu artıq ehtimal yox, prosesdir. Və bu prosesin yaxın zamanda siyasi çərçivəyə salınacağı gözlənilir. Qərb və regional mənbələrə görə, Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın gələn ay Səudiyyə Ərəbistanına planlaşdırılan səfəri məhz bu baxımdan kritik hesab olunur. Səfərin əsas gündəm mövzularından birinin Türkiyənin bu təhlükəsizlik mexanizminə formal şəkildə daxil olması gözlənilir. Bu, ittifaqın kağız üzərindən real mərhələyə keçidi deməkdir.

Bu üçlüyün potensialı sadə, amma sarsıdıcı formulla izah olunur: Səudiyyə Ərəbistanının maliyyə resursları, Türkiyənin sürətlə inkişaf edən hərbi sənayesi və Pakistanın strateji, o cümlədən nüvə çəkisi. Qərb analitikləri bu kombinasiyanın regionda güc balansını dəyişdirə biləcəyini açıq şəkildə etiraf edirlər. “The combination of Saudi capital, Turkish defence industry and Pakistan’s nuclear capability changes the strategic calculus.” (Səudiyyə kapitalı, Türkiyə müdafiə sənayesi və Pakistanın nüvə imkanlarının birləşməsi strateji hesablamaları dəyişir.) (The Economic Times)

Bu ittifaqın cazibəsi yalnız bu üç ölkə ilə məhdudlaşmır. Səudiyyə Ərəbistanının ətrafında siyasi və maliyyə baxımından sıx bağlı olan Körfəz ölkələri uzun illər təhlükəsizliklərini ABŞ hərbi çətiri altında təmin etdiklərinə inanırdılar. Lakin son böhranlar göstərdi ki, bu çətir nə həmişə açıqdır, nə də hər kəsi eyni anda qoruyur. Məhz buna görə Körfəz ölkələrində alternativ təhlükəsizlik mexanizmlərinə maraq sürətlə artır. “Gulf states are reassessing their reliance on US security guarantees.” (Körfəz ölkələri ABŞ təhlükəsizlik zəmanətlərinə güvənlərini yenidən dəyərləndirirlər.) (The Financial Times)

Sentyabrın 9-da Dohada baş verən və BBC-də yer alan insidentlərlə bağlı yayılan məlumatlar Körfəz ölkələrinə açıq mesaj verdi: böyük güclərin qarşıdurması zamanı coğrafiya artıq səni avtomatik qorumaq demək deyil. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin Qətərlə bağlı dərhal narahatlıq ifadə etməsi də bu riskin regional səviyyədə necə əks-səda doğurduğunu göstərdi.

Eyni məntiq Türkiyə xətti üzrə də işləyir. Türkiyə artıq təkcə NATO üzvü deyil. O, türk dövlətləri üçün hərbi texnologiya, təlim və təhlükəsizlik modeli təqdim edən mərkəzə çevrilib. Bu səbəbdən Türk Dövlətlərinin Türkiyə üzərindən bu tip təhlükəsizlik şəbəkəsinə dolayı və ya birbaşa qoşulması real ssenari kimi dəyərləndirilir. “Turkey is increasingly seen as a security provider for the Turkic world.” (Türkiyə getdikcə türk dünyası üçün təhlükəsizlik təminatçısı kimi qəbul edilir.) (Nikkei Asia)

Bu proses regionda ən çox iki aktoru narahat edir: İran və İsrail. İran üçün bu ittifaq sünni mərkəzli alternativ təhlükəsizlik oxudur və Tehranın ideoloji-təsir zonalarını daraldır. İsrail üçün isə problem daha dərindir. Regional səviyyədə koordinasiya olunan təhlükəsizlik mexanizmi onun da təkbaşına hərəkət azadlığını məhdudlaşdırır və strateji manevr sahəsini kiçildir. “This alignment could constrain Israel’s freedom of action even without direct confrontation.” (Bu yaxınlaşma birbaşa qarşıdurma olmasa belə İsrailin manevr azadlığını məhdudlaşdıra bilər.) (Foreign Policy)

Bu proses nə dini romantikadır, nə də ideoloji bloklaşma. Bu, qorxu ilə doğulan, amma güclə formalaşan yeni təhlükəsizlik arxitekturasıdır. ABŞ bölgədə zəmanətçi rolunu itirdikcə, boşluq öz-özünə dolmur. O boşluğu regional güclər doldurur. Türkiyə–Pakistan–Səudiyyə Ərəbistanı xətti də məhz bu boşluğun üzərində yüksəlir.

Bu gün “Müsəlman NATO-su” hələ tam rəsmiləşməyib. Amma artıq onun qarşısını almaq mümkün deyil. Çünki bu ittifaq kağızdan yox, qorxudan doğulub. Qorxu isə müqavilələrdən daha sürətlə yayılır.

Sual artıq “olacaqmı?” deyil. Sual budur: bu yeni təhlükəsizlik bloku mövcud nimdaş sistemi necə silkələyəcək və kimlər bu silkələnmənin altında qalacaq?

Elbəyi HƏSƏNLİ, SÜRİX

Yaxud, teatrımız bələdiyyənin vəziyyətində

Ət istehsalında azalma olsa da, mədəniyyət istehsalımız daim inkişaf edir. Burada Braziliyadan dana əti almaq kimi proseslərə hələlik ehtiyac duyulmur. Ona görə də təzəlikcə kino qanununa dəyişiklik edildi, orada milli və xarici prodüser anlayışlarına fərq qoyuldu. Sən demə, indiyəcən kino qanunumuzda yerli prodüser anlayışı yazılmayıbmış! Dəhşətdir. Mən də deyirəm, niyə milli kinomuz xarici ekranlara çıxa bilmirdi. Son dəqiqədə aldığım məlumata görə, Amerikada həbsdə olan prodüser Harvi Vaynşteyn Azərbaycan kinosunda yerli və xarici prodüserlərin fərqinin qanuna salınmağını eşidəndə həbsxana müdirini çağırıb, karserə salınmağı xahiş edib.

Əslində bu dəqiqə bütün dünya kinosu böhran yaşayır və bunu xilas eləmək bizim kinoçəkənlərin borcudur. 2026-cı ilin “Oskar”ına namizəd filmlərin bəzisinə baxandan sonra Vaqif Mustafayevin axırıncı filminə şükür eləmişəm. Misal üçün, tarixi rekorda – 16 nominasiyaya layiq görülən (inşallah, heç birisini almaz) “Günahkarlar” filminin qısa süjeti belədir ki, iki zənci qardaş kafe açırlar, yeyib-içməyin qızğın vaxtında vampirlər kafeyə basqın edir, hamını dişləyirlər. Axırda da Günəş çıxır, vampirlər yanır. Vallah, şişirtmə eləmirəm, kino aşağı-yuxarı təxminən bundan ibarətdir. Biabırçı bir “əsərdir”.

Xortdanın nağılına 16 Oskar verirsənsə, gərək mükafatın adını dəyişəsən. Müəyyən hərfləri yerində saxlamaq şərtiylə.

“Sirat” adlı film var, qəhrəmanlar o qədər tez-tez minaya düşüb partlayırlar ki, bilmirsən bu dramadır, yoxsa komediyadır, rejissor məzələnirmi...

Ta sinəmiz açılıb, birini də yazaq. Yoahim Triyer adında rejissorun “Sentimental dəyərlər” filmi son ilin seçilən filmlərindəndir. Filmdə ata 2 qızını uşaq vaxtı atıb, Norveçdən çıxıb gedib İsveçə. İndi qızlar böyüyüb, ata da rejissordur, gəlib qızını kinoya çəkir. Filmdə qəmli musiqi verilir, qızlar ağlaşır, ata infarkt olur, təzədən durur, yenə ağlaşırlar və sairə. Filmdə axan göz yaşlarını toplasan Əhmədliyə yayda su vermək olar. Elə bil, Xoşqədəmin verilişidir, Rusiyadan qız gəlib Ağdaşda papasını tapıb, ağlaşırlar. (Bu, real əhvalatdır, təzə olub və qətiyyətlə yazıram ki, Xoşqədəmin həmin verilişi Yoahim müəllimin filmindən min dəfə abırlıdır).

Hələ Amerikada bir film də var, hamilə qadın pulemyotu götürüb Rembo kimi “ta-ta-ta” atır.

Əlbəttə, keçən ilki mükafatları süpürləyib aparan film iki fahişənin mənasız həyatından bəhs edirdisə, indi bacıların ağlaşması rekorda haqq edir. (“Ölülər”dən Şeyx Nəsrullahın sitatının əsl yeridir: “Bacılar hanı? Bacıları görmürəm”). Ümumiyyətlə, dünya kinosu üçün çətin günlərdir. Bir ölkənin prezidenti başqa ölkənin prezidentini kartof kisəsi kimi qulaqlayıb aparırsa, Hitlerin varisi Kiyevdə “faşist” axtarmaq adıyla camaatı qırırsa, lap elə yarasa soyutması üzündən planetin qapıları bağlanırsa, belə bir tarixi dönəmdə hansı kinonu çəkmək olar ki, camaatda maraq oyatsın? Mümkün deyil. Hələ süni intellekt adlı axmaq tətbiq işin lap zibilini çıxartmaqdadır, at izi it izinə qarışıb.

Keçən il bir çox manıs və aktyorlar, teatr işçilərimiz bəyanat vermişdilər, deyirdilər, həyatımız üçün təhlükə var, qorxuruq. Onları qorxudan isə elə sahəyə məsul məmurlar idi. Qorxu filmi üçün yaxşı süjet idi. Amma nədənsə dövlət büdcəmizdən... skiflər haqqında tarixi serial çəkilməsinə vəsait ayrılmışdır. 800 min manata yaxın pul verirlər. Guya biz skiflərin kim olduğunu dəqiqləşdirmişik, indi də filmini çəkirik. Ondansa AXC-Müsavat cütlüyü haqqında çəkin, onların dövrü skiflərin dövründən maraqlı idi.

Nəhayət, son günlərin əsas islahatçı addımı teatrlarda baş rejissor, baş rəssam, bədii rəhbər kimi vəzifələrin ləğvi oldu. Çünki baş rejissorlar əsas qalmaqal subyektləri idilər. Gah aktyor və aktrisalarla saçyolduya çıxırdılar, gah tamaşaçılarla. Hökumət də çıxış yolunu vəzifəni dibindən ləğv eləməkdə tapdı. Bu, eyni zamanda aktrisalara mesajdır: sakit olmasanız, teatrı tam bağlayarıq.

Çox mümkündür. Həyat teatrdan daha maraqlıdırsa, bunun işləməyi nəyə lazımdır?

Əslində hökuməti saxlayıb bizim hamımızı ləğv eləmək lazımdır. Prinsipcə, bu istiqamətdə uğurlu addımlar var: keçən il müstəqillik dövrümüzün ən aşağı uşaq doğumu qeydə alınıb. Yoxsa bəziləri durmadan zəvzəyirdi: “Uşaq pulu, uşaq pulu...” Al gəldi! Uşaq olmayandan sonra, uşaq pulu kimə veriləcək?

Zamin HACI

ABŞ lideri Donald Tramp yenə də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyana təşəkkür edib. Əslində bütün təşəkkürlər Azərbaycanın dövlət başçısına ünvanlanıb, bunu təşəkkürdən məhz İlham Əliyevin tarixi sülhməramlı missiyası sayəsində pay götürmək şansı əldə edən Nikol Paşinyan da çox yaxşı bilir. Çünki “Qarabağ Ermənistandır. Nöqtə”-si oğlunu “erməni gənclərə vətənpərvərlik nümunəsi” kimi Qarabağa, başqa ölkənin torpağına hərbi xidmətə yollayan, Azərbaycanın Şuşasında “yallı” gedən Paşinyanın tərcümeyi halına əbədi yazılacaq və başına qaxınc olacaq, özü də anlayır. Amma sülh prosesinə start verilməsindən sonra bunu onun üzünə nə Azərbaycanın dövlət başçısı vurur, nə də Tramp belə məsələlərin fərqindədir. 

Azərbaycana, dövlətimizin liderinə minnətdarlıq , təşəkkür mesajları son aylarda həm də torpaqlarımızı 30 il ərzində işğalda saxlayan ölkənin rəhbərlərindən gəlir. Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan “İlham Əliyevlə tamamilə razıyam”, prezident Vaaqn Xaçaturyan “İlham Əliyedən sonra nəsə demək çətindir”, söyləyir, həmçinin Simonyan, Mirzoyan, Rubinyan...digər rəsmilər də Azərbaycanın taxıl yola açmasından, Ermənistana yanacaq ixrac etməsindən dolayı minnətdarlığını bildirir, hətta daxildə, müxalifətlə söz davasında Azərbaycan və Türkiyə ilə əməkdaşlığın alternativinin olmadığı barədə arqumentlər gətirirlər. Bu reallığı yaradan Azərbaycandır!

Dünyanın ən güclüsü Trampdan...ən zəifi Paşinyanadək, Avropanın 16 firavan dövlətindən vətəndaş müharibəsindən yenicə özünə gəlməyə çalışan Suriyayadək... hər kəs Azərbaycan Prezidentinə təşəkkür edir! Bu, həm də 44 günlük Vətən Müharibəsində, cəmi bir gün çəkən antiterror əməliyyatında tarixi qələbəsini, dövlət suverenliyini, ərazi bütövlüyünü təmin edən ölkənin mükafatıdır. Əvvəlki illərdə də dövlətimiz əmin əllərdə idi, amma münasibət başqa idi. Məsələn, Tramp ilk prezidentliyi dönəmində Azərbaycana indiki qədər yaxın deyildi. Hətta özü etiraf etdi ki, Azərbaycan və Ermənistan 35 il müharibə apardılar, amma dünya bundan xəbərsiz qaldı. Düzdür, bir az şişirtmə də var, amma həqiqətlərə biganə qalanlar sırasında ABŞ-nin olduğunu Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə “bitərəf” qalan Vaşinqtonun siyasəti də unudulmayıb. Trampın ilk prezidentliyi dönəmi hara, indiki hara? Deməli, Ali Baş Komandan İlham Əliyevin başçılıq etdiyi Azərbaycan Ordusunun 45 günlük döyüşlərdə qazandığı qələbə dövlətimizin dünya çapında fərqli statusda qəbuluna imkan yaratdı. Bu, həm də dövlət başçımızın “güclü haqlıdır” reallığına yanaşmasında nə qədər haqlı olduğunu bir daha təsdiqləyir. Azərbaycan dövlətini Sülh Şurasında təsisçisi statusunda görənlər buna görə ilk növbədə ərazi bütövlüyümüzün təmin olunmasına şükür etməlidirlər. O cümlədən də Nikol Paşinyan. Azərbaycanın bu qələbələri və İlham Əliyevin sülh təşəbbüslərinin nəticəsində o, Trampın əlini sıxmaq, sağında oturmaq, Sülh Şurasının Nizamnaməsini imzalamaq şansını əldə edib. Torpaqlarımız hələ də işğal altında olsaydı, Paşinyan bu platformalarda iştirakını yuxusunda görərdi. Odur ki, bu reallıqları Azərbaycanın yaratdığını gərək heç vaxt unutmasın və ayağı yer almasın!



O cümlədən bütün Ermənistanın! ABŞ liderinin Davos Ümumdünya İqtisadi Forumu çərçivəsində təkbətək görüşdüyü iki prezidentdən biri Azərbaycanın dövlət başçısı oldu! Bu fakt dünyanın bir saylı ofisinin rəhbərinin Azərbaycana, İlham Əliyev personasına nə qədər böyük diqqət yetirdiyinin növbəti təsdiqidir. Qlobal əhəmiyyətli Zəngəzur yolu – Tramp marşrutu məhz Azərbaycan layihəsidir. Bütün maneələrə baxmayaraq, məhz Azərbaycan Prezidenti “Zəngəzur dəhlizi mütləq açılacaq”, demişdi və artıq məsafənin xeyli hissəsi qət olunub və 42 km-lik Qərbi Zəngəzur hissəsi ilə bağlı prosesdə də dinamika var. 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda əldə olunmuş üçtərəfli razılaşmalara əməl olunması istiqamətində növbəti addımlar atılmaqdadır. ABŞ-nin vitse-prezidenti Jey Di Vens fevralda Vaşinqtonun Cənubi Qafqazda davam edən sülh səylərinin bir hissəsi olaraq Azərbaycan və Ermənistana səfər edəcək. Ağ Evin məsələyə nə qədər böyük önəm verilməsinin növbəti təsdiqi: ABŞ Prezidenti Donald Tramp bu barədə “Truth Social” sosial şəbəkəsinda yazıb. Prezident Tramp bildirib ki, Vensin səfəri Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesini daha da irəli aparmağa, eləcə də “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu” (TRIPP) adlanan yolun həyata keçirilməsinə yönəlib. ABŞ liderinin sözlərinə görə, ABŞ Azərbaycanla strateji tərəfdaşlığını gücləndirmək, Ermənistanla, o cümlədən sülh təşəbbüsləri və iqtisadi layihələr sahəsində əməkdaşlığı inkişaf etdirmək niyyətindədir.

Yenə də Azərbaycanın yaratdığı reallıq öz sözünü deyir. 1992-ci ildə ölkəmizə qarşı ABŞ Konqresi tərəfindən qəbul olunan 907-ci düzəliş – sanksiya qərarı dünyanın bir çox ölkələri üçün “sarı vərəqə” funksiyasını yerinə yetirdi, “ağrımayan başlarına dəsmal bağlamamaq üçün” ehtiyatlı davrananlar da az olmadı, ABŞ konqresmenlərinin xoşuna gəlməkdən ötrü ölkəmiz əleyhinə əbləhcəsinə davrananlar da. Artıq ABŞ lideri Azərbaycanla strateji tərəfdaşlığı gücləndirməkdən bəhs edir. Düzdür, Vensin səfəri ABŞ-nin Ermənistanla dinc nüvə enerjisi sahəsində əməkdaşlıq haqqında saziş imzalamağı, Azərbaycanla isə yarımkeçiricilərin və hərbi məhsulların, o cümlədən bronjiletlər və katerlərin, tədarükünə dair müqavilələr bağlamağı planlaşdırması birmənalı qarşılanmayıb. Amma əgər bu səfərin proqramı Tramp-Əliyev görüşündən sonra, özü də Ağ Ev rəhbəri tərəfindən açıqlanıbsa, deməli, burada Azərbaycanın maraqlarından kənar hansısa məsələnin olduğuna şübhə etməyə dəyməz. Demək dövlətimizin başçısı detallardan tam məlumatlıdır, əks halda Vensin səfərə Bakıdan başlaması da mümkün olmazdı. Yeri gəlmişkən, aylar öncə fevral ayında Ermənistana səfərin olacağı xəbəri yayılmışdı, amma ən sonda Azərbaycan ilk yerdə gəldi, bu fakt sizə nəsə demirmi? Bütün yollar Azərbaycandan keçir!

Dövlətimiz üçün təhlükəsizlik prioritetlərdəndir və Prezident bunu dəfələrlə ifadə edib. Dövlət büdcəmizdə hərbi xərclərin mühüm yer tutması xüsusi hərbi birləşmələrin yaradılması, ən müasir silahların alışı də məhz təhlükəsizliyimizin daimiliyi üçün vacibdir. Belə bir durumda ABŞ ilə əməkdaşlıq çərçivəsində məhz təhlükəsizliyimizə yönəlik anlaşmaların əldə olunması tamamilə məntiqəuyğundur. Özü də bu, hələ ilklərdən sayılmalıdır. Unutmayaq ki, bu əməkdaşlıq Trampın dondurduğu “907-ci düzəliş”in Konqresdə ləğvi baxımından da vacibdir. Üstəlik, 8 avqust anlaşmasına uyğun olaraq ABŞ və Azərbaycan arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının imzalanması üzərində intensiv iş gedir. “907-ci düzəliş”in “donunu açan”, saxta “erməni soqırımı”nı tanıyan Bayden administrasiyası gethagetdə, 2025-ci ilin 14 yanvarında Ermənistanla imzalamışdı strateji tərəfdaşlıq xartiyasını...Görün cənab Prezident Azərbaycanın xeyrinə nə qədər böyük məsafə qət etməyə nail olub!

Rusiya, İran, Fransa başda olmaqla ayrı-ayrı Avropa ölkələri çox çalışdılar...Qarabağın, Şərqi Zəngəzurun azad edilməsinə maneə ola bilmədikdə, Zəngəzur dəhlizinin reallaşmasına əngəl olmaq istədilər. Hətta bəzi hallarda Gürcüstanı da qızışdırıb ortaya salmağa çalışdılar. Amma bütün cəhdlər iflasa uğradı. Elə bu sətirləri yazarkən erməni mediasının manşetlərində bir xəbər gördüm. Gürcüstanın baş naziri İrakli Kobaxidze bildirib ki, Zəngəzur dəhlizi ölkəsinin tranzit potensialına təhlükə yaratmır. Yəni Paşinyan erməniləri, Kobaxidze gürcüləri sakitləşdirir. Üstəlik, Məsud Pezeşkian da fars şovinistlərini...

Qardaş Türkiyənin rəhbərliyinin də mövqeyi qəti və stabildir: sülh prosesi Azərbaycanın istəyinə uyğun olaraq reallaşmalı, Zəngəzur dəhlizi Azərbaycanın görmək istədiyi şəkildə reallaşmalıdır!

İlham Əliyev tarix yazmaqda davam edir. Qarabağ Zəfəri ilə kifayətlənmədi, Azərbaycana qarşı 1920-ci ilin dekabrında edilmiş daha bir tarixi pisliyə, ədalətsizliyə qarşı ədaləti bərpa etmə siyasətini uğurla yürütməkdədir. Zəngəzur dəhlizi Turan qapısı olmaqla kifayətlənməyəcək, dünyaya açılacaq. Bu, dünya güclərinin pisliyinə yaxşılıqla cavabdır, kaş ki, sələflərinin etdiklərinə görə utanaydılar 106 il torpaqlarımıza qəsd edib, həm də Türk dünyasını parçalayanlar! Prezident İlham Əliyevin Zəngəzur dəhlizini israrla reallaşdırması mənə Mustafa Kamal Atatürkün 30-cu illərdə İran şahı Pəhləvi ilə apardığı danışıqların yekununda iki ölkə arasındakı ərazi müzakirələrinin məntiqi sonluğunu və nəticədə Naxçıvan bölgəsi ilə Türkiyə Cümhuriyyəti arasındakı 11 km-lik rabitənin, xilas dəhlizinin yaradılmasını xatırladır. Təsəvvür edin, Araz çayı üzərindən, “Ümid körpüsü”ndən keçən həmin ərazi olmasaydı, işğal illərində Naxçıvan bölgəsi hansı acınacaqlı tale ilə üz-üzə qalardı?..İndi artıq Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan bölgəsi arasında maneəsiz gediş-gəlişi təmin edəcək Zəngəzur dəhlizi tikilir və bu prosesdə hal şahidi dünyanın superdövlətinin lideridir! Atatürk dövründə olduğu kimi, İlham Əliyev zamanında da tarixi şans üzümüzə gülməkdədir...Qədir-qiymətini bilək! Üstəlik, Tramp da bizim tərəfimizdədir...

Elşad PAŞASOY

Ağ Evin yeni strategiyasında Çin ABŞ üçün əsas hədəf olaraq qalır, ancaq rəsmi Pekinin müttəfiqi Rusiya artıq "idarə olunan risk" qrupuna daxil edilib... Avropanın öz təhlükəsizliyinə cavabdeh olmasında israrlı mövqe tutan Ağ Ev ABŞ üçün "müttəfiqlər faydalı olduqları qədər əhəmiyyətlidir" prinsipini də ön plana çəkir...

ABŞ qlobal hədəflərinə olduqca ciddi dəyişikliklər etməklə, yeni dünya düzəninin  formalaşma mərhələsinə hazırlıq prosesini böyük ölçüdə tamamlamış kimi görünür. Belə ki, Pentaqonun açıqladığı yeni milli müdafiə strategiyası ABŞ-ın qlobal güc prioritetlərinin açıq şəkildə yenidən sıralandığını göstərir. Həmin strateji sənəd mahiyyət etibarilə Ağ Evin artıq eyni vaxtda bütün regionlarda “tam məsuliyyət daşıyan hegemon dövlət” rolundan tədricən çəkildiyini təsdiqləyir. Və əsas diqqətin isə məhz Çinlə sistemli rəqabətə, eləcə də ABŞ ərazisinin təhlükəsizliyinə yönəltdiyini biruzə verir.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, bu yeni strategiya yalnız hərbi planlama sənədi deyil. Çünki bu sənəd ABŞ-ın müttəfiqlərinə, rəqiblərinə və neytral oyunçulara ünvanlanmış geopolitik mesaj xarakteri daşıyır. Yeni strategiyanın mərkəzində Çinin dayanması isə qətiyyən təsadüfi deyil. Belə ki, ABŞ artıq Çini yalnız regional güc deyil, həm də qlobal nizamı dəyişdirmək potensialına malik önəmli rəqib kimi qəbul edir. Sakit okean, Tayvan boğazı, texnoloji zəncirlər, süni intellekt və yarımkeçiricilər sənayesi və s. bu kimi strateji istiqamətlər ABŞ-Çin qarşıdurmasının əsas cəbhələri hesab olunur.

Ona görə də, son vaxtlar ABŞ hərbi resurslarını Avrasiya materikindən qismən çəkərək, Hind-Sakit okean məkanına yönəltməyə üstünlük verir. Ağ Ev ABŞ-ın müttəfiqlərindən, xüsusilə də Avropa ölkələrindən daha çox qlobal məsuliyyət yükünü paylaşımağı tələb edir. Və buna paralel olaraq, Çinlə dolayı, yaxud birbaşa iqtisadi əlaqələrə malik ölkələrə açıq şəkildə xəbərdarlıq mesajları verilir.

Məsələ ondadır ki, ABŞ prezidenti Donald Trampın Kanadanı Çinlə mümkün ticarət sazişinə görə 100 faizlik tariflərlə hədələməsi də bu strategiyanın yalnız hərbi xarakter daşımadığını göstərir. Yəni, bu strateji sənəd həm də sərt geoiqtisadi ölçüyə malikdir. Və Ağ Ev Çinin “dolayı yollarla” ABŞ bazarına daxil olmasını milli təhlükəsizlik riski kimi qiymətləndirdiyini qətiyyən gizlətmir.

Maraqlıdır ki, ABŞ-ın yeni strategiyasında ənənəvi beynəlxalq "düşmən" Rusiya artıq əsas prioritet hədəf deyil. Ancaq bununla belə, Ağ Ev Rusiyanı “daimi və idarəolunan təhlükə” statusunda gördüyü rəqiblərin sırasında saxlayır. Yəni, ABŞ açıq şəkildə etiraf edir ki, Rusiya hələ də ciddi hərbi-sənaye potensialına malikdir. Ukrayna savaşında ciddi şəkildə zəifləsə də bu dövlət uzunmüddətli müharibə aparmaq qabiliyyətini saxlayır. Və ən əsası isə Rusiya Şərqi Avropa və postsovet məkanında real hərbi təhlükə mənbəyi olaraq qalır.

Bütün bunlara baxmayaraq, Ağ Ev ABŞ-ın Rusiya ilə yanaşı Avropa dövlətlərinə yönəlik strateji mövqeyini də ciddi şəkildə dəyişib. Belə ki, ABŞ bundan sonra Avropa qitəsinin təhlükəsizlik yükünü tam şəkildə öz üzərində daşımaq niyyətində deyil. Çünki yeni strategiyada birmənalı şəkildə vurğulanır ki, NATO üzrə müttəfiqlərinin, xüsusilə də Almaniya, Fransa, Böyük Britaniya və Polşanın iqtisadi, eləcə də hərbi potensialı Rusiya təhlükəsini balanslaşdırmaq üçün yetərlidir.

Təbii ki, bu baxımdan, Ağ Ev tərəfindən Almaniya iqtisadiyyatının Rusiya iqtisadiyyatını üstələməsi ilə bağlı faktın xüsusi olaraq, qabardılması siyasi-psixoloji mesaj kimi görünür. Yəni, ABŞ dolayısıyla eyham vurur ki, Avropa dövlətləri artıq “zəif hədəf” deyil, sadəcə, siyasi iradə çatışmazlığı ilə bağlı problem yaşayır. Bu baxımdan, ABŞ açıq şəkildə bildirir ki, Ukraynanın müdafiəsi və ümumilikdə Avropanın təhlükəsizliyi artıq əsasən məhz "qoca qitə" ölkələrinin məsuliyyətində olmalıdır.

Belə anlaşılır ki, ABŞ NATO-nu tərk etməyəcək, ancaq bu hərbi-siyasi alyansdakı ənənəvi rolunu ciddi şəkildə optimallaşdıracaq. ABŞ qoşunlarının dislokasiyası daha çevik və məqsədyönlü xarakter daşıyacaq. Ukraynaya əsas hərbi və maliyyə dəstəyi məhz Avropa ölkələri tərəfindən təmin ediləcək. Və Ağ Evin bu yanaşma tərzi Avropanı dövlətlərini ya real strateji subyektə çevrilməyə, ya da uzunmüddətli təhlükəsizlik böhranı ilə üzləşməyə məcbur edə bilər.

Maraqlıdır ki, Ağ Evin aparat rəhbərinin müavini Stiven Millerin bu barədə açıqlamaları isə yeni strategiyanın siyasi-ideoloji və psixoloji məğzini açır. Onun “Rusiya yalnız ABŞ-dan qorxur” iddiası faktiki olaraq, Avropa ölkələrinin qarşı tərəfi hərbi aqressiyadan çəkindirmə qabiliyyətinin yetərincə ciddiyə alınmadığını etiraf edir. Və bu, Tramp administrasiyasının hərbi-siyasi gücün mərkəzləşdirilməsi, ənənəvi müttəfiqlərdən qarşılıqlı asılılığın tədricən azaldılması, ABŞ-dan qorxu faktorunun əsas çəkindirici alət kimi təqdim olunması taktikasına uyğun yanaşmadır.

Ağ Evin bu strateji mesajlarının daxili auditoriya ilə yanaşı, həm də Rusiya, Çin və İran kimi dövlətlərə yönəldildiyi isə qətiyyən şübhə doğurmur. Eyni zamanda, yeni strategiyada Qrenlandiya, Panama kanalı və Arktika ilə bağlı hədəflərin xüsusi vurğulanması da qətiyyən təsadüfi deyil. Çünki bu bölgələr qlobal ticarət və hərbi logistikanın "düyün nöqtələri"dir. Üstəlik, bu regionlar Çin və Rusiyanın fəallığının artdığı zonalardır, yaxın gələcək isə həm enerji, həm nəqliyyat-kommunikasiya marşrutlarının mərkəzinə çevrilə bilər.

Məsələ ondadır ki, əgər, ABŞ həmin bölgələrdə öz hərbi-strateji üstünlüyünü itirərsə, onda qlobal təsir imkanları da ciddi şəkildə zəifləyər. Ona görə də, Pentaqonun yeni milli müdafiə strategiyası ABŞ üçün qlobal hədəfləri fərqli prioritetlər üzərinə yönəldir. Belə ki, ABŞ əslində, qlobal liderlikdən qətiyyən imtina etmir. Ancaq onu daha məqsədyönlü, sərt və rasional modelə keçirməyi hədəfləyir.

Belə anlaşılır ki, Ağ Evin yeni strategiyasında Çin ABŞ üçün əsas hədəf olaraq, qalır. Ancaq Ağ Ev Çinin əsas müttəfiqlərindən biri olan Rusiyanı artıq "idarə olunan risk" qrupuna daxil etməyə üstünlük verir. Avropanın öz təhlükəsizliyinə cavabdeh olmasında israrlı mövqe tutan Ağ Ev ABŞ üçün "müttəfiqlər faydalı olduqları qədər əhəmiyyətlidir" prinsipini ön plana çəkir. Geoiqtisadi alətlər isə indi artıq ABŞ üçün hərbi güc qədər önəmli faktor hesab olunur.

Təbii ki, ABŞ-ın bu yeni strategiyası dəyişməkdə olan dünya nizamının əvvəlkindən ciddi şəkildə fərqli konturlarını daha aydın şəkildə təsəvvür etmək imkanları açır. Ağ Ev həm müttəfiqlərinə, həm də qlobal rəqiblərinə açıq şəkildə mesaj verir ki, yeni dünya düzənində ABŞ-ın yanında yer almağı bacarmayanlar geopolitik proseslərin obyektinə çevrilmək taleyi ilə barışmalı olacaqlar. Və bu, o deməkdir ki, Ağ Ev ABŞ-ın həm müttəfiqlərini, həm də qlobal rəqiblərini indiyə qədər mövcud olandan daha fərqli kriteriyalar üzrə yenidən müəyyən etmək niyyətindədir.

Elçin XALİDBƏYLİ,
Siyasi ekspert,
"Yeni Müsavat" Media Qrupu

İlk yayınlanma: 22.01.2025

Tramp və Əliyevin Davos fotoları möhtəşəmdir. Güclü görüntülər, gücün görüntüləridir.

Yeni dünya düzənində Azərbaycan amilinə ciddi yer verildiyinin və gələcəyin mesajları bu görüntülərdən oxunur.

Hansısa ABŞ prezidenti heç zaman Azərbaycana bu qədər yaxın olmayıb. 

Azərbaycan dövlətinin ən böyük uğurlarından biri ABŞ-ın yeni administrasiyası ilə birə-bir dostluq qura bilməsidir.

Özəlliklə də prezidentlər səviyyəsində. 

Klinton, Buş, Obama, Bayden administrasiyalarında dövlət katiblərinin hansısa köməkçiləri ilə münasibət qura bilmək böyük üstünlük sayılırdı.

İndi isə Prezident Əliyev birbaşa Prezident Trampla dostluq edir, ortaq layihələrdə fəaliyyət göstərirlər.

Trampa azərbaycanlı kimi, türk qövmünün mənsubu kimi baxaq: onu ölkəmizin, Türk Dünyasının maraqlarından qiymətləndirək. Ona ukraynalının, danimarkalının, iranlının gözü ilə baxıb dəyər biçməyək. 

Tramp bir il ərzində Türkiyəni Suriya qədər böyütdü.

Azərbaycanla yaxınlaşdı.

Zəngəzur dəhlizini himayəyə götürdü, ortağımız oldu.

Ermənistanla ənənəvi xristian təəssübkeşliyini aradan qaldırdı, Azərbaycan və Türkiyəyə üstünlük verdi.

Orta Asiya – Türküstan respublikaları ilə yaxınlaşdı; onları Çin və Rusiya təsirindən çıxartmaq xəttinə start verdi.

İranın aqressiv teokratik rejimini, onun proksi qüvvələrini əzdi, kiçiltdi; Tehranın islam inqilabı ekspansiyasını dayandırdı.

Düzdür, bunu İraqda, Suriyada, Livanda etdi. Amma dolayısı ilə bu ekspansiyanın digər vektorunu da vurmuş oldu: Qafqazda və öncəliklə Azərbaycanda islam inqilabı etmək istəyən molla rejimi o dərəcədə zəifləyib və gözdən düşüb ki, bir müddət bu cür avantürist iddiaları gerçəkləşdirə bilməyəcək, buna imkanı yoxdur. 

İranın Yaxın Şərqdəki proksi güclərinin əzilməsi ilə Qafqazdakı, o cümlədən də Azərbaycandakı proksi gücləri zəifləyib, aktivliyini sıfırlayıb, qorxu və narahatlıq içindədir.

Tehranın, özəlliklə də anti-Azərbaycan qurumu olan SEPAH-ın vurulması, Tehran–Qum ekspansiyasına 20 ildən artıq rəhbərlik edən hərbi elitanın məhv edilməsi də Trampın işidir və İranın bütün qonşularının rahat nəfəs almasına səbəb olub.

O cümlədən də Rusiya ilə maraqlı fikirlər söyləmək mümkündür. Donald Tramp Putinlə danışıqda “Azərbaycanla Ermənistanı mən barışdırdım, sülh yaratdım, müharibəni bitirdim”, deyib. Putin də məcbur bu iddia ilə barışıb: “Sən bunu necə etdin, mən illərdir bunu edə bilmirdim”, deyib.

İkisinin arasındakı dialoqu haradanmı bilirik?

Tramp bunu ən azı 10 dəfə söyləyib. Hər yerdə və hər zaman deyir. Bununla da Putini və Rusiyanı Qafqazdakı sülh prosesindən çıxartmış olur. Artıq Rusiya “Ermənistanla Azərbaycan arasında sülhü biz yaratdıq, yekunu da biz etməliyik, qarantor dövlət biz olmalıyıq” iddiası göstərə bilmir, bilməz.

Azərbaycan prezidentinin olduqca ağıllı gedişi ilə ötən ilin 8 avqustunda Rusiya Qafqazdan qovuldu, özü də bu, Trampın Vaşinqtondakı kabinetində baş verdi. Paşinyan da orada idi...

10 noyabr 2020-ci il üçtərəfli anlaşması da getdi öz işinə. Zəngəzur dəhlizi də həm Rusiyanın, həm də İranın nəzarətindən çıxdı.

Yəni Tramp kimin nəyidir, bilmirəm, amma Prezident Əliyevin dostudur. O baxımdan, biz azərbaycanlıların hamısının dostudur! 

Ukraynaya yanlışmı davranır, Zelenskini aşağılayırmı, Makronu “çumarit” eləyirmi, Danimarkanı əzirmi, Almaniyaya xox gəlirmi, İngiltərə ilə məzələnirmi, Putinlə oynayırmı — bunların hamısının bizə dəxli var: xəbər və bir az da əyləncə kimi (Ukrayna xaric, ona canımız yanır).

Amma Makrondan bizə nə!

Avropaya sitəm edən Tramp nə gözəl edir! Erməni dostu, türk-müsəlman düşməni Avropanı kimsə bir hizaya gətirirsə, nə yaxşı!

Dünyadakı indiki konfiqurasiya ABŞ prezidenti Trampı Türkiyə–Azərbaycan ittifaqına yaxınlaşdırıb, müttəfiq edib. Bu, böyük fürsətlər, imkanlar yaradır.

Qarşıda hələ qızıl 3 ilimiz var!

Hər şey olmasa da, bu müddətdə çox şey edəcəyik. Buna inanıram!

Dostumuzsan, Tramp!

Rauf ARİFOĞLU