Jurnalist həmkarlarımın illər öncə barəsində həyəcan təbili döydüyü məsələ - yerli telekanallarımızın efirindəki biabırçı vəziyyət hələ indi-indi aktual problem halına gəlir.

Ən azı 10 il əvvəldən yazırdıq ki, bu gedişlə biabırçılıq olacaq, telekanalların efirində ucuz, əttökən verilişlər, qurama şou və süni münaqişələr ifrata çatıb və sonu görünmür.

Yazırdıq ki, elitar fahişəliyin təbliğatı aparılır, 3 ay əvvəl səs-ifa müsabiqəsində yarışmada qalmaq üçün SMS-dən ötrü ağlayan qızın artıq 3 mərtəbəli villası, lüks avtomobili və butik dükanları andıran qarderobu nümayiş olunur və açıqca eyham olunur ki, bu, hansı yolla əldə edilib.

Kimin kimi məşuqə kimi saxladığı, kimin kimə “sponsor” olduğu barədə efirdə gedən söhbətlər, vulqar söhbətlər, bayağı hırıltılar, şit eyhamlar, “səxavətli sponsor” tapmaq niyyəti ilə efirdə əndamını nümayiş etdirənlərin hərəkətləri o qədər adiləşmişdi ki, artıq bir xeyli adam yerli telekanallara baxmaqdan imtina etmişdi.

Həmin verilişlərdən fraqmentlər isə sosial şəbəkələrdən insanların noutbukuna, mobil telefonuna sızırdı. Bundan qurtuluş yox idi.

İndi elə bir vəziyyət yaranıb ki, artıq uzun illər televiziyada çalışan adamlar da dilə gəliblər. Onların arasında Telli Pənahqızı, Saleh Bağırov, Murad Arif kimi təcrübəli televiziyaçılar var.

Efirlərdəki saxta, süni qalmaqallar, təbii dava-dalaşlar artıq ikrah doğurur. “Müğənni” adlananların 12-14 saat boyunca studiyada qonaq edilməsi ilə hazırlanan musiqili şoular, orada aparılan söhbətlərin bayağı məzmunu hamını bezdirib.

10 il öncə yazırdıq ki, efirlərdə baş alıb gedən bu biabırçılıqlar son nəticədə bütün məmləkəti saran mənəvi aşınmaya səbəb olacaq. Vurğulayırdıq ki, Taylandda fahişəlik qazanclı peşə sayıldığı və normaya çevrildiyi kimi, ölkəmizdə də məşuqə-müğənni olaraq lüks həyat yaşamağın cazibəsi minlərlə yeniyetməni cəlb edəcək.

İndi gəlin ətrafa baxaq: o yazılanlar oldumu, olmadımı? Xəbərdarlıqlar haqlıydımı, haqsız idimi?

Bütün bu neqativ hallar məhz televiziya kanallarımızın yanlış yolda olmasının üzündən baş verdi. Yüngülməcaz və əxlaqsız adamların bütün günü ekranda olmasının, onların varidatının nümayiş olunmasının, geyimlərinin, yemək-içməklərinin, səyahətlərinin reklam edilməsinin nəticəsi belə olmalı idi.

Proses davam edir. Elə çıxmasın ki, mütəxəssislərin, ziyalıların bu mövzuda tənqidi fikirlər səsləndirməsi televiziya rəhbərlərini dayandıracaq. Xeyr. Yuxarılardan konkret direktiv gəlməyincə onlar öz istiqamətlərini dəyişdirməyəcəklər.

Artıq “istəməyən baxmasın, başqa kanala çevirsin” sözü də əhəmiyyətini itirib. Çünki o birilərində də eyni cür verilişlər gedir. Yoluxucu bayağılıq yarışması bütün efirlərə sirayət edib. Hamı səhərdən axşama qədər idman kanallarına baxmalı deyil (yaxşı ki, hələ onlar tanınmış idmançıları studiyaya dəvət edib bayağı suallar verərək əldəqayırma şou düzəltmirlər).

Bəzən deyirlər ki, televiziya güclü təbliğat vasitəsidir. Bu, sovet dövründən qalma klişedir. Müasir dövrdə televiziya təbliğat-təşviqat vasitəsi ola bilməz. Elə olarsa, auditoriyası minimuma qədər daralacaq.

Televiziya xalqa müntəzəm şəkildə dolğun və dürüst informasiya verməlidir, insanları maarifləndirməlidir, həyatımıza, gələcəyimizə dair qəliz məsələləri izah etməlidir, yeri gələndə tamaşaçıları əyləndirməlidir. Bir sözlə, telekanalların efiri rəngarəng olmalıdır, hər bir tamaşaçı auditoriyası bəlli saatlarda orada istədiyini tapmalıdır. Yoxsa 12-14 saat boyunca yeknəsəq şou verilişləri təqdim etmək həm yorucu, həm də mənasızdır. Zərərli olması da öz yerində. Ən qatı futbol azarkeşi də 4 saat ard-arda gərgin derbi matçlarına baxa bilmir, yorulur.

Görünür, Audivizual Şura telekanallara öz şərtlərini diktə etməlidir, onların efir siyasətini reqlamentləşdirməlidir. Necə ki, hər bir telekanal yaydığı reklamları bəlli bir intervalla verir, eləcə də şou proqramlarının bir reqlamenti olmalıdır, biri qurtaran kimi o biri başlamamalıdır.

Xüsusilə də uşaq və yeniyetmələrin təlim-tərbiyəsinə zərərli olan verilişlər və onları bayağı məzmunları efirlərdən yığışdırılmalıdır.

Bəyənmədəyimiz sovet dövründə bu kimi məsələlərə ciddi fikir verirdilər. O dönəmin televiziya proqramında milli filmlər, sovet filmləri, xarici ekran əsərləri nümayiş etdirilirdi; növbə ilə üzdə olan bütün müğənnilərin konsertləri verilirdi; vaxtaşırı “İnsan və qanun” kimi kriminal verilişlər hazırlanırdı; “Yumoristik novellalar”, “Komediya aləminə səyahət” kimi yumoristik verilişlər göstərilirdi; “Günün ekranı”, “Zaman” kimi informasiya bülletenləri təqdim olunurdu; idman yarışlarından translyasiyalar olurdu, həftədə bir dəfə əyləncəli şou verilişləri (“Səhər görüşləri”) efir üzü görürdü. Hətta vaxtaşırı xarici estrada ulduzlarının klipləri (“Daha bir görüş”) də nümayiş olunurdu. Ayrıca beynəlxalq hadisələrə dair icmal verilişləri olurdu. Bayağılıq sıfır həddində idi. Efirdə səslənən mahnıların sözlərinə də, melodiyalarının ciddiliyinə də diqqət edilirdi.

O dövrə qayıtmaq mümkün deyil, amma yeni dövrdə, çağdaş dünyada, dünyəvi dövlətdə yaşayırıq deyə milyonlarla adamın gözü pnündə abır-həya, ismət-iffət deyilən məziyyətləri bir kənara qoyub, biədəb hərəkətlər etmək, tərbiyəsiz, vulqar ifadələrlə danışmaq yolverilməzdir. Studiya 100 gənc kişinin yatıb-durduğu əsgər kazarmalarından, həbsxana hücrələrindən seçilməlidir.

Xalid KAZIMLI

Yazının başlığı sizi çaşdırmasın, söhbət Londonun “Çelsi” futbol klubunun çətin qələbə qazanmasından getmir, Çelsi adlı xanım həmvətənimizin Pirməmmədov soyadlı sevgilisinin üzərində qələbə çalmasından, onu işdən çıxartdırmasından gedir.

Düzü, adam bilmir Pirməmmədovu təqdim edərkən, “nikahdankənar ər” yazsin, “gizli məşuq” yazsın, yoxsa, rus demişkən, nə yazsın. Deyəsən, elə yaxşısı, “sevgili” yazmaqdır. Nə də olmasa, arada 3-4 illik sevgi hekayəti, birlikdə kəhildəmə haqq-hesabı var.

Xanımın adı indiki cavanlara qəribə görünə bilər, ağılları yenə də “Çelsi” klubunun üstünə gedəcək. Amma elə deyil. O qız, güman ki, 1993-ci il təvəllüdlüdür. Həmin il Bill Klinton ABŞ prezidenti seçilmişdi və bütün dünya Bill və Hillari Klintonlara, eləcə də onların qızı Çelsiyə heyran olmuşdu. Çelsi o vaxt yeniyetmə qız idi, 13 yaşı vardı (indi 46 yaşlı arvaddır), heç Şərq parametrlərinə görə ərə gedəsi boy-buxuna da çatmamışdı. Sadəcə, göyçək və sevimli balaydı. Ona görə də böyük ehtimalla xanım Baxşıyevanın böyükləri yeni doğulmuş qızlarına Çelsi adı qoyublar.

“Çelsi” futbol komandası isə o zamanlar İngiltərənin ortabab klublarından biriydi, 6-11-ci yerləri tuturdu. O klubu sonradan Roman Abramoviç məşhurlaşdırdı, yoxsa bizdə onun adını yalnız qatı azarkeşlər bilirdi. Amma bu heç.

Gələk Çelsi xanımın Anar Pirməmmədovu becərməsi məsələsinə.

Gənclər sosial şəbəkədə tanış olublar, ilk mesajdan sözləri tutub, münasibət qurublar, 3-4 il boyunca Hakan Pekerin məşhur “Bir əfsanəydi, əfsanəydi sənlə bərabər olmaq, saatlarca uzanıb yanında qalmaq” mahnısına birlikdə qulaq asıblar.

İndi qız deyir ki, ilk başda Anarın ailəli olduğunu bilməyib. Bax, burası inandırıcı deyil. Sosial şəbəkədən özü üçün “oğlan tutan” model-bloqer qız bu qədər sadəlövh ola bilməz. O keçmiş vaxtlardaydı, ərgən qızlar Əlibala Hacızadənin, Əlfi Qasımovun, Salam Qədirzadənin lirik-sentimental romanlarını oxuyur, saf sevgi haqqında düşüncələrə dalır, romantik-romantik xəyallar qururdular. Artıq sevgi romanları yox, orman sevgiləri dəbdir, cütlüklər qoşalaşıb piknikə-filana gedirlər.

Bu baxımdan böyük ehtimalla xanım Baxşıyeva bir baxışı ilə Anarın sürdüyü lüks maşından, qolundakı saatın, ayağındakı ayaqqabının markasından, pencəyinin dirsəyindən, köynəyinin düyməsindən dərhal anlayıb ki, qarşısındakının sosial və məişət statusu, qazancı, imkanları nədir.

“Ölərəm, amma ailəli kişiylə münasibət qurmaram” ehkamları da keçmişdə qalıb. İndi münasibət də qururlar, hələ “öz xoşbəxtlikləri uğrunda mübarizə” də aparırlar. Keçmişdə belə şeylərin adı “ailə dağıtmaq” idi, indi “mübarizə aparmaq”dır. “Filankəs lotuşka saxlayır” söhbəti də, türkün sözü, mazidə qalıb, indi “müəllimin ikinci ailəsi var” deyirlər. Qardaşlar var, bacılarını saxlayan vəzifəli kişinin yanında işə düzəlirlər və özlərinə təskinlik verirlər ki, ortada molla kəbini mövcuddur. Bu da heç. Köhnə haqq-hesablar yeni yanaşmalar və terminlərlə müşayiət olunur.

Bəli, sonra nə olubsa, Çelsi ilə Anarın münasibəti korlanıb. Güman ki, iki uşaq anası da “öz xoşbəxtliyi uğrunda mübarizə” aparıb və halalca ərini dərənin modelinə qapdırmaq istəməyib. Nəticədə işin üstü açılıb. Pozuluşma baş verib. Çelsi qərara alıb ki, məsələni ictimailəşdirsin və ictimailəşdirib. Budur, 3 gündür Pentaqonun İranı vuracağı ilə bağlı söhbətlər arxa plana keçib, media bu hadisədən, fövqəladə nazirin Pirməmmədovu “vurması”ndan yazır.

Açıq-aşkar Anar bəyə haqsızlıq oldu. “Xidməti maşından şəxsi məqsədlərlə istifadə etmək” nə böyük qəbahətdir axı? Aşıq qardaş o vaxt deməmişdimi ki, “yar yanına gəlmək üçün yol da birdir, kol da birdir”?

Sadəcə, ortada video ilə şantaj söhbəti var, açığı, o da inandırıcı deyil. Ola bilər, Anar Çelsiyə deyib ki, etmə, eləmə, söhbət böyüyər, videolarımız çıxar, rüsvay olarıq. O vaxt Əsli də Kərəmə belə bir təvəqqe etmişdi, demişdi, aman, Kərəm, məni rüsvay eləmə. Amma axırı necə oldu? Budur, neçə yüz ildir xəlayiq “Yanıq Kərəmi”yə oynayır, qara keşişlər də bizimlə bu hadisənin intriqasını aparır.

Adama deyərlər, performansınızi niyə video çəkirsiz, eləcə, yadınızda saxlayın. Amma bunlar yəqin ki, “baxıb xatırlama, xatırlayıb bax” klişesinə uyublar. Nəticəsi də bu.

Uzun sözün qısası, ictimaiyyət üçün maraqlı olsa da, gərək keçmiş cütlüklər, üçlüklər öz məhrəm söhbətlərini ictimailəşdirərək, gənc nəsillərə pis örnək olmasınlar.

P.S. Yeri gəlmişkən, dünən gecə “Çelsi” “Börnli” ilə oyunda qırmızı kart aldı, son dəqiqələrdə qələbəni əldən verdi.

Samir SARI

“Kainat barəsində ən qorxunc fakt onun bizə düşmən olmağı deyil, laqeydliyidir”
(Stenli Kubrik)

ABŞ prezidenti Donald müəllim yerli müdafiə nazirliyinə tapşırıq verib, deyir uçan boşqablar, yadplanetlilər-filanla bağlı nə gizli sənədlərimiz varsa, hamısını xalqa, el-aləmə açıqlamalısınız. Hazırda bütün planet nəfəsini içinə çəkib həyəcanla gözləyir. Allah bilir ortalığa hansı faktlar çıxacaqdır.

Misal üçün, birdən məlum olar ki, həqiqətən Mark Zukerberq kosmosdan Yerə göndərilmiş hansısa işğalçı sivilizasiyanın nümayəndəsidir, insan cildinə girmiş reptiloiddir. Bərdədə uzaylı ətindən kolbasa sexi aşkar edilmişdir, lakin əlaqədar orqanlar bunu gizlətmişdir. Samuxa 51 maşın nömrəsinin verilməyi orada çobanların vaxtilə sapandla kosmik gəmini vurması ilə bağlı imiş. Xəzər dənizinin dibində UNO-ların bazası var, dənizin geri çəkilməyi də onların zibilidir – suyu şirin olduğu üçün uçan tankerlərə doldurub Saturnun halqalarında plyaj açmağa daşıyırlar. Və sair və ilaxır (Yenə “çərşənbə” yazmaq istədim, yadıma düşdü bir dəfə yazmışam. Ümumiyyətlə, şit zarafatların yeri deyil. Dünya ciddi dövrə qədəm qoyub. Onu idarə edənlərə baxanda bunu aydın görürük).

Yəqin bu kimi elmi səbəblər üzündən Şamaxı rəsədxanası tarixi ərzində ilk dəfə bu il Ramazan ayının başlanması xəbərini, Ayın saat neçədə çıxacağını, sahur və imsak saatlarını əhaliyə çatdırmadı.

Ramiz Mehdiyevin ev dustağı olması, həmçinin, UNO-larla əlaqəli çıxa bilər. Əks halda, necə olmuşdur ki, o boyda qırğın-qiyamət, koronavirus pandemiyası zamanı adam nəvələrinə sünnət toyu keçirirdi, lakin şadlıq sarayındakı yoldaşlardan birinin burnu qanamadı? Halbuki, sarayın bayırında leş-leşə söykənmişdi, yalnız Ata Abdullayev xalqın xilası üçün çalışırdı, yeməkxanalarda reyd keçirirdi.

Əksinə, təzəlikcə toy sakinlərindən Səyavuş müəllim intervü vermişdir, əməllicə kökəlib, ətə-qana gəlibdir. Deməli, burda nəsə var. Hökumətimizdən gizli deyil, oxuculardan niyə gizli olsun: mən bu temalar barəsində çoxdan şübhəli idim.

Şair yəqin ki, məhz belə məqamları nəzərə alaraq demişdir: “Əgilib tərf-i bunaguşinə, dərd-i dilimi, Ya o tağın deyə, ya türre-yi tərrar sana”. Mənası budur, aşiq məşuquna söz çatdırmaqda acizdir, ümid eləyir bəlkə qaşı, ya da kəkili əyilə, qulağına söyləyə. O vaxtlar indiki kimi Vatsap olmayıb.

Sözgəlişi, başqa planetlilərlə əlaqədə kəkilin rolu hələ 2003-cü ildə Koreya kinematoqrafının istehsal elədiyi “Yaşıl planeti xilas etməli!” filmində əksini tapmışdır. Orada uzaylılar arasında rabitə vasitəsi məhz saçlar idi. Filmin qəhrəmanı da planetimizi xilas etmək üçün uzaylını yaxalayanda ilk növbədə onun başını keçəl eləyirdi (Elə bil, məsələn, azərbaycanlını Tik-tokdan məhrum edirsən).

2025-ci ildə ünlü rejissor Yorgos Lantimos məhz həmin filmin “Buqoniya” adı ilə remeykini çəkib, Oskara namizəddir, görək nə olur. Hərçənd, şəxsən mən Koreya filmini daha çox bəyənmişdim. Siz ikisinə də baxın, vaxtımız çox qalmayıb. Hətta bekarçılıq olsa “Əhməd haradadır” milli filmimizə də baxmaq lazımdır, hansısa rakursdan onu kosmik fentezi üslubunda qəbul eləmək mümkündür. Dövlət təminatından çox şey asılıdır. Dövlət istəsə, dovşanı araba ilə tutar.

Ancaq mən qorxuram ABŞ Müdafiə Nazirliyi sənədləri, faylları açıqlaya, birdən orda görək ki, kosmosun dibindəki hansısa dərədən yaşılbaş şəlpəqulaqlar da Epşteynin adasında adaxlıbazlıq və uşaqbazlıq üçün gəlirmişlər. Biz isə yadplanetli şeyx adada, Kefli İsgəndərin sözüylə yazsam, “gecələr balaca uşaqları boğanda” hansısa şadlıq sarayında “araq içirmişik”.

Vəziyyət bu qədər ümidsizdir, əlhəmdülillah.

Zamin HACI

Komanda dörd top yedikdən sonra ehtiyat oyunçular skamyasındakı kadrların pis-pis gülməsi xalqın haqlı qəzəbinə səbəb olmuşdur. Mən bu cızmaqaranı edənəcən hələ gülüşü nəyin doğurduğunu tam araşdırıb tapa bilməmişdik. Yəqin istintaq orqanları cəlb edilməlidir. Xalqın qəlbi qan ağlayır, sən isə hırıldayırsan... Nırç, nırç... Çox qeyri-vətənpərvər aksiyadır. Təklif edirəm hərəsinə 10 sutka məşq cəzası verilsin.Eyni zamanda, bəlkə cəzasız da ötüşmək olar. Axı el məsəlimiz elə bu tip situasiyaları nəzərdə tutmuşdur: “Bir üzümüz ağlayanda, bir üzümüz gülməlidir”. Yəqin onlar çəkiliş olmayan üzləri ilə ağlayırmış.

Həmçinin, milli futbolun vəziyyətinə gülmək bir ayıb, ağlamaq başqa ayıb. Bəs yazıqlar nə eləsin? Məsələn, altıncı qoldan sonra oyunçuların davranışı haqqında Milli Məclisin qanun qəbul etməsi lazımdırmı? Çünki hər şeyi milli adət-ənənələrlə tənzimləmək olmur. Bəzən sərt qanunlar lazımdır. Bu barədə hələ ötən əsrdə Nobel mükafatı laureatı, kolumbiyalı yazıçı Qabriel Qarsia Markes demişdir: “Ədəbiyyat olmasa dünya dağılmazdı, ancaq polis idarəsi vacibdir”. Arvadı Mersedes xanımın xatirələrinə görə o sitatı Markes Boqota şəhər 39-cu bölmədən çıxanda söyləmişdir. Yazıçını Anar müəllimə şər atdığı üçün saxlayıbmışlar.

Əslində ən ağlamalı oyun gecə yarısı olan idi. Norveçin 42 min nəfərlik Budyö adlı qəsəbəsinin komandası Avropa nəhənglərindən olan İtaliyanın “İnter” klubunu, necə deyərlər, qabağına qoyub çiləyirdi. Həmin bu “Bodyo Klimt” adlı klubun italyanlara 3:1 hesabıyla qalib gəldiyi oyundakı heyətində cəmi 2 nəfər əcnəbi var idi, prinsipcə, onlar da danimarkalı vikinqlər olduğundan elə yerli kimi bir şey sayılırlar. Yəni, sözümün canı budur ki, ehtiyat oyunçuların ağız-burnunu güdməkdənsə özümüzə bu sualı verməliyik: niyə əsas vurub-tutan klubumuzda damazlıq 1-2 yerli, azərbaycanlı oyunçu qalıb, hamısı xaricdən alınma legionerdir, ancaq Norveçin qəsəbə klubu norveçli oyunçuları ilə Avropada ad çıxarır?

Həmçinin, stadionların vəziyyətini hamımız gördük. “Bodyo Klimt”in stadionu ətrafında qar topaları görünürdü, ancaq stadionun yaşıllığı göz oxşayırdı (Budyö-də orta illik temperatur 7 dərəcədir). “Qarabağ”ın oynadığı Bakıdakı meydança isə elə bil Şimal qütbünün bir addımlığındaydı, rəngi marketdə cütü iyirmi qəpiyə satılan axşambazarı göyərtisi kimi bozarmışdı.Başa düşürəm, kərə yağını Zelandiyadan, quzunu Monqolustandan, nə bilim, dananı Ukraynadan almağa məcburuq, kənd təsərrüfatının təpəsində turp əkmişik, o da qurdlu çıxıb, bəs idmana nə söz? Heç olmazsa burada “milli istehsalı” təmin edin. Ya da sərhədi açın, hamımız piyada çıxaq gedək, legionerlər gəlib yaşasın. Təyyarə biletinə hamının gücü çatmır.Ta müqayisə açmışıq, birini də yazaq. Ağsu rayonunun əhalisi Norveçin həmin Budyö qəsəbəsindən 20 min nəfər çoxdur, lakin bu rayonun hazırda futbol komandası hansıdır, varmı, yoxmu, deyəsən heç rayon camaatı da dəqiq bilmir. Belə getsə orda vəziyyət lap ağlamalı olacaq, çünki icra hakimiyyətinin başçısı Rövşən müəllim 1 sərəncamla 14 işçisini işdən çıxarmışdır. Dövlətçilik tariximizdə hələlik rekord sayılır. Ən maraqlısı isə ixtisara salınan həmin işçilərin vəzifəsinin adıdır: məsləhətçi. Bir rayon icra hakimiyyətində 14 məsləhətçi işdən çıxarılırsa, rayonun axırı necə olacaq? Kimdən məsləhət alacaqlar? Ax, vay...

Bəlkə nigarançılığa, ağlaşma qurmağa çox əsasımız yoxdur, Ağsuda məsləhətçilər yenə qalır. Təxmin kimi yazmıram. Bir dəfə mən hesablamışdım, rayonlarımızdan birinin icra hakimiyyətində 56 məsləhətçi var idi. Yəqin Ağsuda da oxşar vəziyyətdir, araşdırmağa qəti həvəsim yoxdur – qıdığım gəlir. Oxucular baxmırsa gülüm.

Zamin HACI

Bunu yazmamaq mümkün deyildi. Əslində başqa yazılarda mövzuya dəfələrlə toxunmuşuq, amma sanki kimsə məsələyə nöqtə qoymağa imkan vermir. Əlbəttə, siyasi tarix, xüsusən də yaxın, daim müzakirələr-mübahisələr doğurur, amma onu tamam “siyasiləşdirmək”, az qala, kiçik siyasi intiriqa predmetinə çevirmək də düzgün deyil axı.

“Əbülfəz bəyə xəyanət”dən çox danışırlar. Bir neçə ildir bu mövzu ortaya atılıb, az qala, “siyasi saqqız”a çevrilibdir. Əvvəlcə, çox kiçikcik, hətta zarafatyana bir qeyd etmək istərdik.

Düşünürük buna görə Əbülfəz bəyin ruhu inciməz bizdən və keçmiş “hərəkatçılar” da narazı qalmazlar; çox xahiş edirəm, bir az səbrli olun, hər şeyi izah edəcəm.

Bəli, bircə anlığa bir az “sərt” olmaq istəyirik, amma yalnız bir anlığa: qardaşlar, Cinayət Məcəlləsində belə maddə yoxdur, olsa-olsa, “mənəvi məcəllə”də belə şey olar, amma bu da daha çox zarafatdır, nəinki ciddi bir söhbət. Odur ki, bunu qapatmaq daha məntiqli olmazmı?..

Ona görə ki, insanlar hansısa siyasi təşkilata üzv olanda onunla “nigah” (sözə görə dəfələrlə üzr istəyirəm) bağlamırlar. Siyasi təşkilatda olmaq könüllülük əsasında qurulur: siyasətdir, bir də görürsən ki, hətta ən yaxın müttəfiqlərin, hətta silahdaşların da yolu ayrıla bilir. Burada nə var ki?..

Həm də səhv bir şeydir, “xəyanət”sə tamamilə başqa. Elə ona görə də daha çox səhvlərdən bəhs edərdik, ya da xəyanət sözünü yalnız dırnaqda yazardıq və lap əvvəlcə də bir detalı qeyd edərdik.

Əbülfəz bəy dünyasını dəyişəndən, AXCP parçalanandan bu günədək görün, nə qədər adam bu və ya digər formada qarşı siyasi tərəfə, keçmiş siyasi rəqiblər tərəfə keçibdir. İndi nə edək?

Durub onların hamısını cinayətkar və ya xəyanətkar elan edək? Axı özüylə bağlı qərarı ən birinci növbədə adam özü verir, indi “təhkimçilik” dövrü deyil ki!..

Bəli, insanların öz siyasi əqidəsini, prinsiplərini dəyişməsi xoşagələn hadisə deyil. Amma belə məsələlərdə heç də həmişə “xəyanət”dən, əsas da “cinayət”dən danışmaq olmur.

İndi istiqlalçılıq ümummilli bir məfkurəyə çevrilib. Deyə bilərikmi ki, YAP-çılar, tutaq, “cəbhəçi”lərdən, ya da “müsavatçı”lardan daha az istiqlalçıdırlar? Axı 93-cü ildən sonra da müstəqillik-istiqlalçılıqla bağlı da çox kritik məqamlar yaşadıq, amma bunlar vaxtında çox məharətlə dəf olundu. Mərhum Heydər Əliyev Azərbaycanı müstəqil saxlamaq üçün nə qədər çalışdı! Və yaxud da prezident İlham Əliyevin bilavasitə rəhbərliyilə Qarabağ qaytarılmadımı?

Kimsə bunları inkar edə bilərmi? Kiminsə heç belə bir niyyəti varmı?..

Sözsüz, bəzən hamımızı bir insan kimi müəyyən detallar incidir, hətta ağrıdır. Amma bütün hallarda, biri-birimizə siyasi düşmən kimi də baxmamalıyıq, çünki daha birimiz keçmiş AXC, digərimizsə sovet-kommunist partiyası deyilik! Xeyli birləşdirici məqamlar var, hamımız bir ölkənin, dövlətin insanlarıyıq.

Çalışmalıyıq ki, birləşdirici məqamlar çoxalsın. Buna çalışsaq, inanın, hər şey yaxşı olacaq, yox, tərslik etsək, bəzi məmurlar kimi siyasətə yalnız sərvət və qazanc mənbəyi kimi baxsaq, yenə də nə vaxtsa, ciddi problemlər yaşayacağıq-tarix də sanki “presedent hüququ” kimi şeydir, eyni hərəkətlərə görə onun da qərarları eyni olur, istisnasız - filansız...

İndi azı formal baxımdan heç kim hətta demokratiyaya qarşı da açıq şəkildə çıxmır, formal olsa da, hamı demokratiyadan elə bəlağətlə danışır ki, çaşıb qalır, az qala, həsəd də aparırsan ki, kaş, mən də belə bəlağətlə danışaydım. Odur, məsələ göründüyündən qat-qat qəlizdir, lap qeyri-səlis məntiqilə yanaşmağı tələb edir. Hamını birmənalı şəkildə hətta anti-demokrata və demokrata da bölmək olmur, bir də görürsən ki, necə deyərlər, “oğru” bəzən elə bağırır ki, “doğru”nun lap bağrı yarılır...

Həm də insanların heç də hamısı siyasətə sırf romantik və ya idealist motivlərdən gəlmir, onların çoxu karyera haqqında fikirləşir və bu da təbiidir. AXC - AXCP bir yana, YAP hakimiyyətə gələndən sonra nə qədər insan, məsələn, AMİP-dən (özləri deyirdi!), qeyri partiyalardan YAP-a keçdilər! Əlbəttə ki, bu, da səmimiyyətlə, halallıqla olmalıdır, yoxsa bir partiyada oturub başqasına “işləmək” olmaz ki! Ona görə də bunları da normal qarşılamalıyıq.

Çörçill kimi adam iki dəfə partiyasını dəyişmişdi! Əsas odur, millətinə, dövlətinə xəyanət etməyəsən, insanın hətta siyasi baxışlarında da dəyişiklik ola bilər. Burada nə var ki?..

Bizim keçmiş düşərgənin səhvlərinə gələndə, lap 92-ci ildən başlamaq lazımdır. Həmin il AXC-nin həm təntənəsi oldu, həm də böyük qürubunun başlanğıcı. Qərəz, hakimiyyətə gələn təşkilat heç beşcə ay da keçmədi ki, böyük “problem” yaşadı: ona hansı stastus verilsin?

Onda o, ictimai-siyasi institut hesab olunurdu. Guya bu, kimin üçünsə əngəl-problem yaradırdı. Halbuki deyilirdi ki, ACX-ni bu statusda saxlasaq heç bir dövlət bizə nota verməyəcək, müharibə elan etməyəcək. Hər ölkənin öz siyasi ənənələri, təcrübəsi var, dünyadakı dövlətlərin sayı qədər də partiya, siyasi tşkilat modelləri var.

Belə götürəndə, partiyalar, siyasi təsisatlar nəyə lazımdır? Seçkidə iştirak etmək, “kadr bankı” yaratmaq və gələcək hakimiyyətin ideoloji konsepsiyasını hazıralamaqçün! Bəzi hallarda liderlər, prezidentliyə namizədlər də kənardan cəlb olunur, hətta partiyaların “beyin mərkəzləri” belə bilavasitə onların iiçndə olmur, kənarda fəaliyyət göstərirlər və s. Bunları rəngarəngliyiə diqqət çəkməkçün deyirik...

Bəs bizdə proseslər necə oldu? Pis–yaxşı, təşkilatın liderləri sayılan adamlar hakimiyyətə gələndə onu verdilər “uşaqların” (əsasən!) əlinə. Hamısı çantasını götürüb qaçdı vəzifəyə. Bu, da günah deyildi, insanlar vəzifəyə getməlidi.

Amma lap elə ilk gündən məlum oldu ki, bunlar həm özlərini hakimiyyətə gətirən təşkilatdan qaçmaq istəyir, həm də hamısı “məxsusi partiya”sını yaratmağa çalışırlar.

Bəli, bütün böyük məmurlar başladılar öz “məxsusi partiya”larını yaratmağa, özü də əsasən AXC-nin bazasında. Amma bir hakimiyyətdə neçə “lider” olardı? Anlamırdılar ki, AXC hakimiyyətdə olan bir təşkilatıdır və bu, böyük məsuliyyətdir. Yox, bunların məntiqinə görə hakimiyyət təkcə rəhmətlik Əbülfəz bəydən və “uşaqların” idarə etdyi AXC-dən ibarət idi!

Təşkilatın hakimiyyətdən getdiyi ilk aylarda yazmışdıq ki, hakimiyyət “yetim uşaq” kimi küçəyə atılmışdı, kimsə yaxın durmurdu: biri deyirdi hakimiyyətdə AXC-dir, digəri ərz edirdi ki, yox, Müsavatdır! Onda bir nəfər ağzı sulana - sulana özünü çatdırmışdı ki, bəs bu, nədir yazmısan?

Amma anlayanlar da çox idi; deyirdilər ki, çox düzgün yazmısan...

İkinci “xəyanət”- səhv bu idi ki, Əbülfəz bəyə özünün peşəkar-intellektual siyasi komandasını formalaşdırmağa şərait yaratmadılar, çox təəssüf, onda “cəbhəçilər” ambisiyalarını cilovlaya bilmədilər, kimsə demədi ki, bu vəzifəni bacarmıram, əksinə vəzifə üstündə qırğın gedirdi.
Əlbəttə ki, AXC də kadrlarını vəzifələrə yerləşdirməlidi ki, öz proqramını (ümumi şəkildə olsa da, belə məqsədlər, planlar var idi axı!) həyata keçirə bilsin. Həm də çox təəssüf ki, keçmiş məmurların böyük qismi dövlətin, hökumətin işini açıq şəkildə sabotaj, iflic edirdi!
Amma burada bir məsələ də vardı. AXC-nin özünün kadr potensialı çox məhdud idi, yeni insanlar cəlb edilməlidilər hakimiyyətə və onların “cəbhəçi”-“meydançı” stajının olub-olmamasına baxmaq lazım deyildli, pis-yaxşı, mütəxəssislər lazım idi.

Bilirsniz, birinci adam–prezident Reyqan kimi artist, Valensa kimi elektrik də ola bilər. Amma onun güclü ətrafı olmalıdır. Valensa “montyor” idi, amma iqtisadi islahatları Mozavetski, Baltseroviç kimi az qala, Harvard məktəbindən çıxmış iqtisadçılar aparırdı. Reyqan özü iqtisadiyyat bilirdi? Amma hələ də “reyqanomika” termini qalır! Polşada o vaxtkı iqtisadi islahatlar ( “Polşa şok terapiyası” adı ilə indi az qala, dərsliklərə salınır) “montyor” Valelsanın beyninin məhsulu idi?..

Amma onda “cəbhəçi”lər nə tələb edirdilər? Təşkilata yeni üzvlərin qəbulu dayandırılsın! Heç kim fərqində deyildi ki, hakimiyyətdə olan partiyanın funksioneri də böyük vəzifə və hətta məsuliyyətdir: hamı zorla məmur, diplomat və yaxud deputat olmalı deyil ki! Bunu da gərək bacarasan! Üstəgəl, partiya funksionerlərinin də ağılı, təcrübəsi olmalıdı, durub öyünməmlidirlər ki, filan səfiri partiyaya dəvət edib qarşısına “konyaklı şokalad” qoyduq və ya digər səfiri belə danladıq! Yox, onlar da hakimiyyətdəki insanlarla sinxron işləməlidi. Başqa necə ola bilərdi?

Baxın, Dünyada bir məmurun, diplomatın, bəzən hətta deputatın da sıyasi ömrü beş -on il ola, ya olmaya! Amma görün siyasi partiyalarnın ömrü nə qədərdir? ABŞ-da Demokratlar da, Respublikaçılar da iki yüz ildən çox mövcuddu. Görün, onların əlindən nə qədər prezident, deputat, diplomat gəlib keçib! Qardaş Türkiyənin Cümhuriyyət Xalq Partiyasını götürün. Səhv etmirəmsə, onu Atatürük özü yaradıb. Bir görün, nə qədər adam keçibdir onların əlindən...

Hələ heç onu da demirəm ki, bütün dünyada böyük siyasi məsələləri həll edən siyasi texnoloqlar, ideoloqlar var, onların böyük əksəriyyəti kölgədə qalır, insanların çoxu heç tanımr da onları, amma bu adamlar nə qədər böyük iş görürlər! Hamı lider olmaz ki...

Amma bütün bunlara rəğmən, o vaxtki AXC-nin daha bir rolunu-missiyasını da qeyd edək. O dövrdə müxalifət tərəfdən daim çağırışlar gəlirdi ki, bəs Əbülfəz bəy AXC-dən istefa verməlidir. Guya bu, onun “ümummilli lider” olması üçün lazımdır!

Əslindəsə, məqsəd tamam başqaydı. Dünyanın hansı ölkəsində “tənha siyasi liderlər” görmüsünüz? Hər yerdə siyasi liderin arxasında ğüclü siyasi təşkilatlar, hətta başqa institutlar dayanır. Üstəlik, mən burada bir misal çəkərəm və dərhal mənimlə razılaşarsınız, həm də o çağırışların nə məqsədlə edildiyini başa düşərsiniz, amma təəssüf ki, hər şeyi açıq və ya konkret yazmaq olmur bəzən.

Burada bir detalı da qeyd etməmək olmur. Əbülfəz bəy hakimiyyətdən gedəndən sonra bəlkə yüzlərlə müsahibə vermişdi. Bunların heç birində o, öz siyasi komandası, silahdaşları ilə bağlı hansısa giley bildirməmişdi, əksinə komandasının sədaqətindən daim razılıq edirdi. Bunu niyə nəzərə almamalıyıq? Əlbəttə, səhvlər çox idi, özü də böyük idi. Amma neyləmək olardı? Bir ölülər, bir də dəlilər səhv etmir. Hamı, xüsusən gənclər (onda hərəkatda çoxu gənclər idi!) səhv edə edə öyrənmirlərmi?

Bəziləri Əbülfəz bəyi aciz, hətta “əfəl” adam kimi təqdim etməyə çalışırlar. Qətiyyən belə deyildi. Bəy çox güclü adam idi, ən azı müxalifət sferasında heç kim onunla bacarmazdı, ondan qala, AXC-AXCP-də ola! Olurdu, onda bəzi gənc “siyasətçi”lər özlərini daha böyük siyasətçi hesab edirdilər. Amma nə oldu? Əbülfəz bəy dünyasını dəyişən kimi AXCP azı, on yerə parçalandı, hərə bir yana “qaçdı”!..

Bilirsiniz, bunu da başa düşməyə çalışmaq lazımdır. Yenə deyirik ki, səhv etmək də gənclərin bir növ, imtiyazıdır: əlbəttə ki, onlar nə vaxtsa, səhvlərini başa düşürsə...

Əbülfəz bəyi az qala, “savadsız” adam kimi də təqdim edirlər bəzən. Əsla belə deyildi. Əbülfəz bəy dərin adam idi, tipik şərq intellektualı idi. Onun kimi Quranı, Məhəmməd peyğəmbəri duyan ikinci adam görməmişik siyasətçilərimiz arasında! Gözəl ədəbi zövqü də vardı. Kiçik detal deyəcəm. Bir dəfə “Azadlıq” qəzetinin foyesində bir cəbhəçi, universitet müəllimilə 20 - ci əsrdə Azərbaycan poeziyasında kimin ən böyük sima olduğu haqda söhbət edirdik. İkimiz də Hadinin və Cavidin üzərində dayandıq. Bir müddət sonra Əbülfəz bəyin məşhur müsahibəsi oldu və məlum oldu, o, da Hadini çox dəyərləndirir və hətta yaxşı bilir! Və ya kim “Sakarya şərqisi”ni xatırlamır? Açığı, özüm də bir gün qərara gəldim ki, tapıb oxuyum və görüm, axı bu, nə şeirdir? Oxudum. Düzdür, Türkiyə türkcəsini o qədər də yaxşı bilmirəm, ammma dərhal gördüm ki, həqiqətən gözəl şeir, poeziya nümunəsidir...

Eləcə də sufizmi götürün. Bunu geniş auditoriyaya çıxaran Əbülfəz bəy olmadımı?

Aspiranturada təhsil alanda Zakir Məmmədov soyadlı bir filosof bizə Şərq-islam fəlsəfəsindən mühazirə oxuyurdu. İlk dəfə ondan Sührəverdi, “emanasiya nəzəriyyəsi”, “işraqilik”, hətta Bəhmənyar haqda daha ətraflı eşitdik. Amma illər sonra bunu xatırlayanda gördüm ki, hətta Zakir müəllim də sufizm kəlməsini işlətmirdi və mən bunu daha çox Əbülfəz bəydən eşitmişdim. Hətta bir dəfə də yazdım ki, bəydə siyasətin özünə də sufiyanə münasibət vardı, məhz buna görə hamımzdan fərqli olaraq, hər kiçik şeydən ötrü özündən çıxmırdı, asıb -kəsmirdi, daha təmkinli və daha müdrik idi.

Daha maraqılısısa bilirsiniz, nədir? İllər sonra məlum oldu ki, həmin filosof Zakir müəllim də Əbülfəz bəyin tələbə yoldaşı olubmuş – mən belə eşitmişdim...

O ki qaldı Əbülfəz bəyin siyasət adamı kimi başqa özəl keyfiyyətlərinə, əlbəttə, o, çox da siyasi protokol adamı deyildi, bəzən çərçivələrdən çox çıxırdı, bizim hamımızın haqqında oxuduğu, eşitdiyi, hətta gördüyü ənənəvi siyasət adamlarına qəti bənzəmirdi. Amma “siyasətin filosofu” sayılan Mahatma Qandi bənzəyirdimi belələrinə? Onu, məsələn, Çörçillə müqayisə etmək olardımı? Yox, bunlar tamam fərqli siyasətçi tipləridi..

Əbülfəz bəy də belə idi. “Cəbhəçi”lərə deyirdi ki, bir hissəniz məmurlaşsın, digərlərinizsə inqilabçılığını saxlasın, amma özü də çox vaxt məmurluqla inqilabçılıq arasında seçim edə bilmirdi. Onun daha bir xüsusiyyəti də bu idi ki, Əbülfəz bəy siyasətdə də müəllim kimi qaldı, onun gənclərə özəl münasibəti vardı.

Daha nə deyim? Gəlin RƏHMƏT diləyək bu adama və onu “cəbhəçi”lərin, keçmiş “hərəkatçı”ların “əlindən almağa” çalışmayaq: Əbülfəz bəy onları, onlar da Əbülfəz bəyi çox sevirdilər! Həm də bu ölkədə onların qismətinə xatirələrdən savayı bir şey düşmədi, heç olmasa, bunu onlardan almayaq! Həm də təəssüf, hər şeyi daha konkret yazmaq olmur hələ...

Hüseynbala Səlimov