Tarix boyu müharibələr olub, amma hər birisi anlaşma, tərəflərdən birinin kapitulyasiyanı qəbul etməsi ilə bitib. Hətta İngiltərə və Fransa arasında gedən və tarix kitablarında “Yüzillik müharibə” adlandırılan, əslində isə istisnalarla düz 116 il (1337-1453) davam edən qanlı savaşlar da, iki cəhddən sonra sülhlə nəticələnib. Sonrakı əsrlərdə bir neçə dəfə üz-üzə gəlsələr də, bu gün hər iki ölkə bir blokda “vahid düşmən”ə qarşı səngərdədirlər...

Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzkar siyasəti də keçmişdə qalmaqdadır, Nikol Paşinyan Avropa ölkələrində və təşkilatlarında belə, Azərbaycanın ona yanacaq satmasına, taxıl yolu açmasında görə təşəkkürünü bildirir. Hələ özü də jest edib, Azərbaycanın əsas hissəsindən Naxçıvan bölgəsinə Ermənistan ərazisindən yol açmağa hazır olduğunu da elan edir. Təbii ki, Azərbaycanın yaratdığı reallıqların nəticəsində baş verir bütün bunlar. Bir əsrdir elə havadarlarının fitnə-fəsadına uyan Ermənistan Türkiyəyə qarşı ərazi, üstəlik, saxta “soyqırım” iddialarını davam etdirirdi, hətta mənfur Sevr müqaviləsinin 100 illiyini keçirmişdilər 6 il əvvəl. O müqavilənin ki, 24 iyul 1923-cü ildə qardaş Türkiyənin dik duruşundan sonra imzalanan “Lozanna sülh müqaviləsi” ilə “ tarixin zibilliyinə atılmışdı.  Artıq Ermənistan rəhbərliyi anlayır ki, “real Ermənistan” qurmağın vacib düsturlarından biri Azərbaycana və Türkiyəyə qarşı ərazi iddiaları, qondarma soyqırım şousuna son qoymaqdır. Xilas yolu türkə düşmənçilik, savaş açmaq deyil... Paşinyan Ermənistan xəritəsinin maketini rozetə çevirib yaxasından asıb və Avropanı dolaşır. Bununla həm də “daha bizi oyuna salmayın, imkan verin, Ermənistana kadastr sənədi alaq” mesajı ünvanlayır.

Dünənə qədər Avropa Şurasının Parlament Assambleyası, Avropa Parlamenti, digər ermənipərəst təşkilatlar Ermənistan hakimiyyəti ilə səs-səsə verib, Azərbaycanı hədəfə alırdılar, təzyiqlərlə nəyəsə nail olacaqlarını zənn edirdilər. Xəyalları suya düşdü. Yəqin hələ də Şvabe kimi bir çox Azərbaycan düşmənləri güman edirmiş ki, Paşinyan Avropa Parlamentində yenə də “val”ı dəyişəcək və onlar da erməni baş naziri ayaq üstə alqışlayıb, ortalığı qarışdıracaqlar, Qafqazda olmalarını təmin etmək üçün. Axı, Avropa İttifaqının müşahidəçiləri – casus şəbəkəsi hələ də şərti sərhədlərdə postdadır. Təsadüfi deyil ki, elə Paşinyan Avropada olduğu saatlarda Avropa İttifaqının (Aİ) müşahidəçilərinin Ermənistan-Azərbaycan “sərhədi”ndə 8000-ci patrul missiyasını qeyd etdikləri açıqlandı. Azərbaycandan Ermənistana benzin, dizel yanacağı gedir, bəlkə də elə postda duran avropalılar da avtomobillərinə yüksək keyfiyyətli Azərbaycan yanacağı tökürlər. Amma yenə də onlar yığışıb getmək istəmirlər. Azərbaycan Ermənistana gübrə satır, postdakılar deyirlər yox e, biz burda qalmalıyıq. Ölkəmizdən Ermənistana daşınan taxıl və digər zəruri mallar üçün tranzit yolu açılıb, indiyədək Ermənistana yük daşıyan qatarlarda hətta texniki problem belə olmayıb. Amma kimə deyirsən, Avropa İttifaqının müşahidəçiləri binokllarını əllərindən kənara qoymaq istəmirlər. Baxmayaraq ki, Nikol Paşinyan hətta Avropa kürsüsündən Qarabağdan öz xoşları ilə getmiş ermənilərin Ermənistan vətəndaşı olaraq yaşayacaqlarını bəyan edir, amma hələ də bəzi katalizatorlar zəhlətökən mövqelərindən əl çəkmirlər.  

Azərbaycanın yaratdığı situasiya göz önündədir. Hətta ölkəmizə səfər edən Avropa Şurasının Prezidenti Antonio Koşta da Prezident İlham Əliyevlə görüşündə və keçirilən brifinqdə regionda baş verən son müsbət hadisələri, xüsusilə də Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesindəki tarixi irəliləyişi alqışladı. Bu, Azərbaycanın dövlət başçısının diktəsi ilə yaranmış vəziyyətdr. Ermənistan rəhbərliyi Azərbaycana həm də delimitasiya və demarkasiya prosesini başlatdığına görə təşəkkür edir. O vaxta qədər çoxları iddia edirdilər ki, ikitərəfli danışıqların heç bir mənası olmayacaq, çünki ortada uzun illərin düşmənçiliyi var. Onlar vaxtilə “danışıqların alternativi yoxdur, hərb yolu ilə nə isə əldə etmək mümkün deyil”, deyənlərdir. Artıq neçənci dəfə yanıldılar. Azərbaycan bütün mərhələlərdən qalib olaraq sözünü deyib, mövqeyini ifadə edib. Amma sonda yenə də sülh məramından imtina etməyib, çünki əbədi müharibə və əbədi düşmənçilik yoxdur.

Azərbaycan nümunəsindən son illərdə çox yazdıq, çox danışdıq. Ermənistanın işğalçı siyasətinə, Qarabağdakı separatizm yuvasının darmadağın edilməsinə hədəflənmiş siyasətin gedişində nə qədər ləyaqətli davranışın sərgiləndiyini bütün dünya gördü. Bəziləri hələ də “kor tutduğunu buraxmayan” statusundan qurtula bilməyib. Amma özləri peşman olacaqlar!

Kaş ki, biriləri necə müharibə etmək lazım olduğunu əxz edə biləydilər. Bu gün İran ətrafında və İranda yaşananlar, baş verən hadisələri hər birimiz izləyirik. Nə qədər ədalətsizliklər var, fərqindəyik. Dinc insanların, mülki infrastruktun hədəfə alınmasından tutmuş, dağıdılan tarixi abidələrə qədər. Qarabağdakı “erməni irsi” üçün göz yaşı tökənlər haradadır, səsləri gəlmir? UNESCO-nun Mədəniyyət və Fövqəladə Hallar Departamentinin direktoru Krista Pikkat təşkilatın “Qarabağda müxtəlif mənşəli və tipli mədəni sərvətlərin məhv edilməsi haqqında” cəfəngiyat danışırdı bir vaxtlar. Qarabağda yer üzündən silinən şəhər, kənd, qəbiristanlıq və məscidləri görməzdən gələrək...Bu gün də səsi gəlmir. Nə əcəb? Axı, ermənilərə İrəvana, Qarabağa iki əsr əvvəl elə İrandan...köçürülmüşdülər. Necə oldu ki, İranda onların hansısa bir “mədəni-tarixi irsi” qalmadı? Heç olmasa “erməni irsi”nin müdafiəsinə qalxsınlar, tərəflərə müraciətlər ünvanlansın, qeyri-hərbi ünvanların hədəfə alınmaması ilə bağlı...Yaxın Şərqdə və digər regionlarda illərdir davam edən müharibələr həm də tarixin çox qiymətli, nadir nüsxələrini toza çevirir...  Bu günlərdə raket hədəfinə tuş gələn Tehrandakı Qacarlar sülaləsinə məxsus “Gülüstan” sarayının dağıntıları UNESCO daxil, beynəlxalq təşkilatların heç tükünü də tərpətmədi. Xalqa güllü-gülüstan vəd edib, “yardıma tələsənlər” görəsən “Gülüstan” sarayında nə axtarırmışlar, nüvə silahı, yoxsa rejimin təmsilçilərini?..

2007-ci ildən UNESCO-nun mədəni irs siyahısına daxil edilmiş, şah sarayı “Gülüstan”ın xaraba qalmasına niyə adı çəkilən təşkilatdan reaksiya yoxdur? Bu saray 16-cı əsrdə Səfəvi şahı Birinci Təhmasibin tapşırığı ilə tikilib və Qacarlar sülaləsinin iqamətgahı olub. Pəhləvilər sülaləsinin dövründə isə mərasimlərin keçirildiyi ünvanlardan biri kimi tanınıb, sonradan muzeyə çevrilmişdi. İran ərazisində Azərbaycan tarixinin çox mühüm hissəsini əks etdirən ünvanlar var, Şeyx Səfi məqbərəsindən tutmuş, Şəhriyarın uyuduğu Şüara məqbərəsinə qədər.

Yeri gəlmişkən, Azərbaycan Prezidentinin Sərəncamı ilə bu il 900 illik yubileyinin keçirilməsi nəzərdə tutulan klassik Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, şair-filosof nasir Əfsələddin Xaqani də həmin məzarlıqda dəfn edilsə də, sonradan yüzlərlə şair-yazıçı məzarları ilə birgə yoxa çıxarılıb. Vəziyyət belədir, davam edən müharibədə təkcə on milyonlarla soydaşımızın həyatı – dünən Təbrizin bombalanması nəticəsində 4 mülki şəxs həlak oldu - təhlükə altında deyil, həm də Azərbaycan tarixinin çox qiymətli ünvanları, yüz illərin sınağından çıxmış tarixin nadir nüsxələri, maddi-mədəniyyət-ədəbiyyat nümunələrimiz yer üzündən silinmək təhlükəsi ilə üz-üzədir! Ona görə də elə bu gün bitsin bu müharibə!

Yenə də Dövlətimizə güvənirik. İstisna deyil ki, həm mülki insanların, həm də maddi-tarixi-mədəniyyət abidələrinin hədəfə alınmaması ilə bağlı gərəkən müraciətlər edilib və ediləcək. Azərbaycan daim nümunəvi dövlət olub, pandemiyada da, Vətən Müharibəsində də, sülh təşəbbüslərində də. COP 29-da Azərbaycanı evsahibliyi ilə atmosferin zərərli tullantılardan təmizlənməsi, dünyamızın xilası ilə bağlı çağırışlar edildi, təşəbbüslər göstərildi. Bu gün İran səmasından zəhər yağır. Bu fəlakətin fəsadları hələ çox illər hiss olunacaq. Müharibə edən tərəflərin məsuliyyətsiz davranışları bəşəriyyəti məhv apara bilər...Müharibəni başladanlar nüvə təhlükəsini əsas gətirirdilər axı...

Elşad PAŞASOY

Qəribə tragikomik bir mənzərə yaranıb. Əslən Güney Azərbaycanımızdan olan iki tanınmış şair, yazıçımız Sayman Aruzu və Həmid Herisçini İran agenti çıxarırlar.

O qədər mənasız, məzmunsuz bir işdir ki, adam bu məsələnin gündəmə gəlməsinə belə heyrət edir. Həmid Herisçi postmodernist, avanqard, sözün yaxşı mənasında macəraçı bir yazardır. Onu gah Rusiyada Qarabağ müharibəsinin gərgin vaxtlarında Azərbaycanın mövqeyini müdafiə edən müsəlman filosof Heydər Camalla müsahibədə, gah ateistlərin diş qıcadığı bir vaxtda ölkə ərazisində olan pirlərin tarixini araşdırdırmada, gah meyxananı yıxıb sürüyən, dəridən-qabıqdan çıxıb onun şeirə, sənətə aid olmadığını iddia edən intellektuallarımızın acığına poeziyamızın gələcəyinin əruzda, meyxanada olduğunu iddia edəndə.., indi də göydən raketlərin, bombaların yağdığı Təbrizdə şəhadət axtara-axtara Heminquey kimi "Əlvida silah" tipli müharibəni canlı anlada biəcək bir əsər yazmaq arzusunda görürük. Anladığımız, Həmid hadisələrin mərkəzində olmağı, axına qarşı durmağı, kontrastlar mühitində yaşayıb ilham pərisini qıcıqlandıraraq ehtirasa gətirməkdən zövq alan destruktiv meyilli bir sənət adamıdır.

Onun fonda bir tərəfdən Xamneyinin portreti, digər tərəfdə isə Səttar xanın heykəli olan meydan yaxud küçədə İrandakı intetnet yoxluğundan doğan məlumatsızlıq şəraitində Naxçıvana atılan dronlar haqqında danışması artıq xarakter cizgisi olmuş kontrasta, paradoksallığa, macəraçılığa olan meylinin və eləcə də, vətənpərvərliyinin, belə bir ağır vaxtda vətən üçün mən də nə isə edim düşüncəsinin gündəm yaradan məhsuludur... Sayman Aruz isə artıq əsrin dörddə birinə yaxın bir zamanda Bakıda yaşayan, vətəndaşlıq alan, AYB-də Güney Azərbaycan bölməsini yaradıb ona rəhbərlik etmiş bir şəxsdir. Uzun illər ərzində Azərbaycan dövlət televiziyasında Cənubi Azərbaycanla bağlı veriliş aparır, ölkədə bir çox yaradıcı adamı, tanınmış millət vəkillərini, siyasi şərhçiləri, alimləri özü ilə bərabər Xudafərin körpüsünə aparıb üzü İran tərəfə fars-molla rejiminin qabırğasına deyilə biləcək emosional-intellektual bütün vətənpərvər çıxışları elətdirib.

Hətta mən də onun verilişində "Xəyanət girdabı, cəhalət toru, Sən elə əvvəldən beləsən, İran!" misraları ilə başlayan şeirimi Arazın dərin sularına baxaraq pafosla deklamasiya edib bir neçə saatlıq özümü "azadlıq mücahidi" hiss etmiş və bu duyğuları mənə yaşatdığına görə Saymana minnətdarlığımı bildirmişəm. O, Həmidin küləkli xarakterindən fərqli olaraq daha sakitdir, özünü köhnə klassik kişilər kimi daha ağır və samballı aparmağı xoşlayır, kənardan ona baxanda bir şairdən çox yüksək vəzifəli bir məmur, deputat görünüşünə malik adam təsiri bağışlayır. Yaradıcılığı da klassik ənənələrə əsaslanır. Üslub fərqləri olsa da, bu iki ədəbiyyat afamı ölkənin yaradıcı mühitində öz istedad və intellektlərini təsdiqləmiş şəxslərdir. Cənubi Azərbaycanımızı təmsil edən, xarakter və yaradıcılıq üslubu baxımından bir-birinin ziddi olan bu iki qənimət insan, əslində, bu ziddiyyətlərinin vəhdəti ilə ölkəmizdə Güney Azərbaycanımızın bütövlüyünün mənzərəsidirlər. Azərbaycanı sevən,hərəsi bir istiqamətdə ömürlərini, yaradıcılıqlarını onun bütövlüyünə, mədəniyyətinin, sənətinin inkişafına həsr edən, artıq özlərini ictimai şüurda, ədəbiyyat aləmində təsdiq etmiş bu iki özünəməxsus üslublu, istedadlı, vətənpərvər insanımıza gülünc şəkildə "agent", "xain" damğası yapışdırmaq cəhdinin özü elə mənəviyyata, ədalətə, insan haqlarına xəyanətdir. Hüquqi baxımdan bu əsassız iddiaları darmadağın etmək bir ağıllı vəkilin əlilə su içimi kimi bir şeydir. Amma yaradıcı adamlar zamanlarına, əməklərinə qiymət verib bacardıqları qədər belə məsələlərə baş qoşmurlar. İnşallah, Həmid Herisçi öz yaradıcılq məzuniyyətindən əli dolu döndükdən sonra Sayman Aruzla birgə qol-boyun "Üslubların vəhdəti və mübarizəsi" adına bir şəkil çəkdirər, bu absurd dedi-qodulara, şayiələrə sərf olunan sosial enerjini Azərbaycanımızın bütövlüyü uğrunda yaradıcı, məhsuldar bir məcraya yönəldərlər. Azərbaycan türkünün artıq düşmənlərinin oyununa gələn yox, özünün oyun quran vaxtıdır.



Arzu Əsəd, şair-publisist

Paralel dünyanın adamları xoşbəxtdir, nə qulağımızın dibində gedən müharibənin dərdini çəkirlər, nə dükan-bazardakı bahalaşmanın, nə başqa aeroportlarda, türkün sözü, mahzur qalanların, nə də başqa bir şeyin.

Onların öz balaca dünyası var, başlarını xırda-mırda qayğılarla, cılız, ucuz, düşük söhbətlərlə, dildəqayırma qalmaqallarla qata-qata yaşayırlar.

Düzdür, dünyanın, müharibənin, bəşəriyyətin, sosial problemlərin dərdini çəkənlər də öz ciddi düşüncələri və müzakirələri ilə heç nəyə təsir göstərə bilmirlər, amma heç olmasa, başa düşürlər ki, Yerə doğru asteroid gəlirsə və dövlətlər bir-birini nüvə silahı ilə hədələyirsə, gedib Sulutəpədən yuxarıdakı su çıxmayan quru təpələrdən 3-4 sot torpaq almağın yeri yoxdur, bir az gözləməkdə fayda var.

Paralel dünyanın adamlarının elə qanqaraldıcı informasiyalardan xəbərləri yoxdur. Varsa da, bu onları ilgiləndirməz. Onların bir dərdi var: nə etsinlər, necə eləsinlər ki, gündəmdə olsunlar, camaat bunlardan danışsın, saytlar barələrində nəsə yazsın, bunların şöhrəti, toyları, sponsorları, yaxınlaşıb şəkil çəkdirənləri artsın.

Məsələn, dünən baxıram ki, saytlarda bir müğənni yekə bir qazın boynuna kəndir salıb, küçəyə çıxarıb gəzdirir və kamera qarşısında deyir ki, həyat yoldaşı 8 Martda ona qaz alıb. Qaza “qusi, qusi, qa-qa-qa” deməyindən də anlaşıldı ki, xanım, poçti, rusdilliymiş.

Əlbəttə, bu, çox mühüm xəbərdir, manşetlərdən getməlidir. İlin-günün bu vədəsində ömür-gün yoldaşına diri qaz almaq nə deməkdir? Qətərdə qaz-kondensat müəssisəsinin vurulması, bu səbəbdən Avropada qazın qiymətinin kəllə-çarxa qalxması boş şeydir, əsas məsələ müğənniyə bağışlanan ağ qazdır. Amma qaz gərək iki dənə olaydı. Çox da ola bilərdi. Qaz sürüsü. Xəbəri də bu cür: “Müğənni qaz ferması açır”. Pəh! Vallahi, videonun baxış sayı Nadir Qafarzadənin növbəti dəfə baba olması videosunun baxış sayının rekordunu qırıq-qırıq edərdi.

Paralel dünya, bax, budur: İran qaz müəssisəsini vurur, qaz anbarları boşalır, müğənni isə qaz gəzdirir. Şimali Koreya da o tərəfdən qaza gəlib, deyir, elə eləməsin, İsraili vurum. N qədər ölkə məruz qaldıqları sanksiyaların dərdini çəkir, bir o qədər sənətçi telekanal efirinə buraxılmalarına qoyulmuş qadağanın. Hərənin dərdi özünə dəvədir.

Hələ başqa biri var, anasına pul buketi bağışlayıb. Adam orijinallıq edib, əvvəlki ana uşaqları kimi etməyib, “8 martdır, anacan, lap tezdən oyanmışam, əllərimdə gül-çiçək qarşında dayanmışam” şeiri oxumayıb, pul əskinasların qönçə güllər kimi bürmələtdirib, çələng düzəltdirib, gedib dayanıb anasının və videokameranın qarşısında.

Əsas videokameradır, ana olmasın, sevgili canan olsun. Bu şəxsin pulla bağlı hoqqaları çoxdur. Düzdür, adı Rusiya tərəflərdə pis çıxıb, amma şakərindən qalmır, onda görürsən ki, xəbər çıxdı: “Filankəs fanatlarına böyük məbləğdə pul bağışladı”; “Həmvətənimiz yarışma keçirdi, qalibə avtomobil hədiyyə etdi”. Reklam, piar, hay-küy. Sonra başqa bir şey. İnsanlar da baxır, deyir, bomba oğlandır.

Ötən illərdə “bomba oğlanlar” evakuatorun belində bantlı maşın yüklətdirib şəhərdə gəzdirir, video çəkə-çəkə gedirdilər. Müşahidə edənlərin qəlbini təbii və səmimi paxıllıq hiss doldururdu. Bu üzdən neçə-neçə sevgili cütlüklərin arasına pərxaşlıq düşürdü: nişanlı qız ayı kuklasını qaytarıb gədənin üzünə çırpırdı ki, xalxın sevgilisi öz “aşkito”suna maşın hədiyyə edir, sən başımı “mişka” ilə aldadırsan.

Sonradan məlum oldu ki, evakuator belində gəzdirilən bantlı avtomobil süjetləri reklam çarxı imiş. Ta bilmədik bu reklamdan sonra camaat avtomobil salonlarına tokülüşüb “o maşından bir dənə də mənə çək” basabası saldılarmı, salmadılarmı.

Azərbaycanın “Avroviziya 2026” müsabiqəsində “Just Go” mahnısı ilə JIVA-nın təmsil etməsi da həmin paralel dünyada baş verir. Bu biri dünyada mahnı, şou heç kəsin qulağına deyil. Elə avropalıların da. Soruşsaq, deyəcəklər, vəsf zamanı deyil, ser, dünya dağılır.

**

Dünya köhnə dünyadır, klounları təzədir.

Samir SARI

Dünyada müxtəlif təəssübkeşlik predmetləri var: irqi təəsübkeşlik, dini təəssübkeşlik, milli təəssübkeşlik, vətən təəssübkeşliyi, sinfi-ideoloji təəssübkeşlik, idman təəssübkeşliyi, cinsi təəssübkeşlik, regional təəssübkeşlik və s.

Bu sıraya hətta mahal, rayon, kənd təəssübkeşliyini də əlavə etmək olar. Çünki bir çox adamlar yalnız bu müstəvidə özlərini ifadə edə bilirlər, başqa vaxt dünya dağılsa da, veclərinə olmur.

Öz irqindən olanların təəssübünü çəkmək irqçilikdir.

Öz millətinin təəssübünü çəkənlərin ifrata varması nasizmə, şovinizmə aparır.

Cinsi təəssübkeşliyin axırı feminizmlə (kişiləri düşmən elan etməyə) və patriarxal düşüncənin dərinləşməsi (qadınların hüquqsuzluğu) ilə bitir.

Siyasi-ideoloji təəssübkeşliyə görə bir ölkədə yaşayan insanlar uzaq bir ölkədəki əqidədaşlarını dəstəkləyirlər. Məsələn, bir zamanlar SSRİ əhalisi rəsmi təbliğatın təsiri altında Vyetnamda, Kubada, Çilidə, Nikaraquada siyasi mübarizə aparan marksistləri müdafiə edirdilər.

İdman təəssübkeşliyi özlüyündə bir yerə qədər təhlükəli bir şey deyil. Bakıda kafedə oturmuş cavanların “Qalatasaray”ın və ya Madrid “Real”ının qələbəsi üçün qışqırıb-bağırmalarının, “Fənərbağça” və ya “Barselona” azarkeşləri ilə zarafatla öcəşməsinin elə bir ziyanı yoxdur.

Ancaq dini təəssübkeşlik çox fərqlənir. Burada rəqibə ironik tərzdə sataşmağın ağır, faciəvi nəticələri ola bilər və olur.

Din-məzhəb təəssübkeşliyi insanların obyektiv düşüncəsinə mənfi təsir göstərir. Onlar özlərini ölüm-dirim savaşına çıxmış kimi hiss edirlər. Pakistandan cümə günlərində vaxtaşırı gələn “məsciddə terror” xəbərlərinin mayasında məzhəb təəssübkeşliyi durur. Şiələr sünnilərin, sünnilər şiələrin, müxtəlif dini təriqətlər də bir-birinin məscid və camelərini partladırlar. Onlara elə gəlir ki, dünyada yeganə düzgün təriqət özlərinin etiqad etdiyidir və yerdə qalanların hamısınınkı kafirlikdir, kafirlər isə ölməlidir.

Biz elə bir coğrafiyada yaşayırıq ki, burada məzhəb ayrılığına görə çox qırğınlar, savaşlar olub. Orta əsrləri xatırlayaq. Osmanlı imperiyası ilə Səvəfi xanədanlığı arasında gedən müharibənin iki səbəbindən biri məhz məzhəblərarası intirqa idi. O düşüncənin izləri hələ də qalır. Tarixçilər belə 500 il əvvəlki hadisələri qiymətləndirərkən məsələyə məzhəb təəssübkeşliyi prizmasından yanaşırlar.

Bu günlərdə ABŞ və İsrailin İrana qarşı başlatdıqları müharibəyə sırf din-məzhəb təəssübkeşliyi müstəvisində yanaşanlar çoxdur. Onlardan bəziləri qatı şiədirlər və İranı şiəçiliyin sarsılmaz dayağı hesab edir, şiəliyi “əsl İslam” sayırlar. Onlara görə, İrana hücum dinə, məzhəbə hücumdur və hazırda İranı idarə edən teokratik qüvvələr hakimiyyətdən çəkilsələr, məzhəb əldən gedəcək.

İranın siyasi rejimini var gücləri ilə müdafiə edənlər arasında dindar olmayanlar, hətta nominal olaraq sünni təriqətinə mənsub olanlar da var və onlar heç də İranın legitim prezidenti Məsud Pezeşkianın rəhbərlik etdiyi mötədil siyasi xətti yox, məhz total şəriət rejimi tətbiq edənləri müdafiə edirlər.

Nəyə görə? İranda siyasi hakimiyyətin hansı qüvvənin və partiyanın əlində olmasının başqa bir ölkənin vətəndaşlarına nə dəxli var? Bu hansı növ təəssübkeşlikdir?

Bu düşüncədə olan şəxslərin daha bir minusu odur ki, daxilində xeyli obyektiv tənqidə gələn neqativ hallar olduğu halda İran rejiminə toz qondurmurlar, hətta adi tənqidi fikir səsləndirənləri də dərhal ABŞ-nin, İsrailin agenti adlandırırlar.

Bir hadisə baş verib. İranda hakimiyyətin hərbi qanadı separat şəkildə Naxçıvanı pilotsuz təyyarələrlə bombardman edib. Bu zaman canında vətən təəssübkeşliyi olan hər bir yetkin vətəndaş yalnız bu hücumu pisləyə bilər. Bunun qarşılığında həmin hücuma rəvac, rüsxət, əmr verənlərin bizimkilər tərəfindən müdafiə olunması açıq-aşkar vətənə qarşı olmaq, kollaborasionizmə yuvarlanmaq deməkdir. Bunun başqa adı varmı? Varsa, nədir?

Fəqət bu cür qəbahət hərəkətə yol verənlərin ciddi-cəhdlə müdafiə olunması kampaniyası da gedir.

Ümumiyyətlə, bir ölkənin vətəndaşı ola-ola başqa dövləti həmişə və hər işdə müdafiə etmək, hətta o dövlət sənin ölkənə qarşı açıq düşmənçilik edəndə də ona haqq qazandırmaq düzgün yolda olmaq demək deyil. Xüsusilə də o dövlət özü istibdad yuvasıdırsa, hər zaman aqressiv və haqsız mövqedədirsə, ona hansı kriteriyalara görə rəğbət bəsləmək olar?

Xalid KAZIMLI

Ana dilimizi yaxşı bilənlər başlıqdakı “ları” sözünü görcək, anlayacaqlar, amma bu söz dilimizi yaxşı bilməyənlərə çöçün gələ bilər deyə, yüngülvarı bir izah verim.

“Ları” sözü əsasən “xoruz”la bərabər, “ları xoruz” şəklində işlədilir, ədəbi mətnlərdə, xüsusən cənub dialektlərində və Güney Azərbaycan folklorunda var. Dalaşqan, təkəbbürlü, banlayan xoruzlara “ları xoruz” deyirlər. Güneyli yazıçımız Mirzə İbrahimovun əsərlərində də bu ifadə yer alıb.

“Ları canilər” ifadəsi isə adamın yadına İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Xudafərin şəhristanı ərazisinə daxil olan Larican kəndini sala bilər. Bu, Arazın o tayında balaca bir kənddir, Xudafərin körpüsündən keçsən, 5 dəqiqəlik yoldur.

Bir də Əli Laricani var. Əsl adı Əli Ərdəşir Amuli Laricani olan bu şəxs 1958-ci ildə İraqda, Nəcəfdə doğulub. Şah onun atasını ora sürgün edibmiş, Ərdəşir də orada dünyaya gəlib. Ola bilər, onun dədə-babasının əsli Laricandandır. Çünki İranda qaydadır, böyük adamlar doğulduqları yerin adını özlərinə soyad götürürlər. Məsələn, rəhmətlik Xamneyi Xamnə kəndindəndir, mərhum prezident Əli Əkbər Haşimi-Rəfsəncani isə Kirnan vilayətinin Rəfsəncan Behraman kəndindən idi.

Laricani İran siyasətçisdir, keçmişdə parlamentin spikeri olub, cavan vaxtlarında SEPAH-a komandanlıq edib, 28 fevraldan bu səhərə qədər İran dövlətini o idarə edirdi. Çünki o, fərmandehin sağ əli idi və ondan böyük səlahiyyətlər almışdı. Gecə yarısı isə yeni fərmandeh gəlib.

“Ları canilər” dedikdə isə İrandakı paralel hakimiyyət - destruktiv, aqressiv, amansız qüvvələr nəzərdə tutulur. Bu saat İranda əsas söz sahibi həmin o ları xoruz kimi dalaşqan, təkəbbürlü, yeri gəldi-gəlmədi banlayan (təhdid dolu bəyanatlar verən) adamlardır.

Təsəvvür edin, bu adamlar müharibə aparırlar, amma ölkənin prezidentinə xəbər vermirlər. Normalda bir müəssisədə nəsə bir toplantı olanda gözətçini və xadiməni də çağırırlar ki, söhbətdən halı olsunlar, amma İranda ali dini lider üləmaları, komandanları yığıb iclas edir, xalqın səsi ilə seçilmiş prezidenti iclasa çağırmır.

Düzdür, bunun prezident Pezeşkiana ziyanı olmadı, bunker bombalananda o, orada olmadığı üçün salamat qaldı, amma yenə də saymazlıq adama ağır gəlir. SEPAH o boyda prezidenti saymır. O gün ları canilərdən biri demişdi ki, Pezeşkianın dediyinə məhəl qoymayın. Dünən də kişinin iki gün əvvəl verdiyi “qonşulardan üzr istəmək” açıqlamasını geri oxutdurublar.

Bu yerdə adamın yadına Pezeşkianın ötən il xalqla görüşündə ana dilimizdə şeir oxuduğu zaman başına gələn hadisə düşür. Deməli, 90+ milyon vətəndaşın seçdiyi adam tribunada çıxış edir, şeir oxuyur, dövlətdə 30-cu dərəcəli vəzifə tutan biri səhnəyə çıxır və prezidentə deyir ki, sən ana dilində şeir oxuya bilməzsən. Hesab edin ki, bir leytenant gəlib generalın qulağına deyir ki, furajkanı başına düz qoy, toqqanı da bərkit.

Ta bu nə prezidentlik oldu? O vəzifəni tutan adamın müstəqil şəkildə şeir oxumaq səlahiyyəti yoxdursa, o post üçün vurhavurla seçki keçirmək nəyə lazımdır?

Təkcə bu fakt göstərir ki, İranda çox şeylər qaydasında deyil. Dövləti xalqdan səs almış adamlar idarə etməlidir, öz yanından özünü ömürlük rəhbər elan edənlər, öz postlarını övladlarına ötürənlər yox. Legitimlik şərtdir. Hakimiyyətin mənbəyi xalqdır. Ədalət dövlətin təməlidir və s.

Söhbəti başqa bir xamnəli məşhur – böyük mütəfəkkirimiz Mirzə Fətəlinin “Aldanmış kəvakib” povestinin sonuncu cümlələri ilə bitirmək istəyirəm. Yazıçımız hələ 169 il əvvəl yazmışdı: “Vallah, qəribə əhməqdirlər bu ingilis tayfası ki, belə xətərli millət ilə az qalmışdı cəng başlayalar”.

Budur, ingilislər o cəngi başlayıblar, görək, axırı necə olur.

**

Dünya köhnə dünyadır, fərmandehləri təzədir.

Samir SARI

Nazirlər Kabineti Naxçıvana xain terror hücumuna görə İrana qarşı az öncə tətbiq elədiyi qadağanı bu gün səhər ləğv edib. Beləcə, Azərbaycan və İran arasında bütün növ nəqliyyat vasitələri üçün yüklərin daşınması yenidən bərpa olunub.

Diqqət çəkicidir ki, belə bir qərar İran prezidenti Məsud Pezeşkianın azərbaycanlı həmkarı İlham Əliyevə zənginin ertəsi günü çıxarılıb. Yəni, rəsmi Tehranın gec də olsa, müsbət jestinə Bakı həmişəki kimi, artıqlaması ilə, pozitiv münasibət göstərib. Əlbəttə ki, ilk növbədə normal qonşuluq münasibətləri naminə...

İkinci yandan, müvəqqəti bağlanan yol bəllidir ki, şimal-cənub nəqliyyat dəhlizinin bir hissəsidir. Yəni, Rusiya üçün də mühüm önəm kəsb edir. Qısası, qazanan hamıdır, təkcə Azərbaycan yox. Hərçənd bizim Avropa bazarına Gürcüstan vasitəsilə də çıxışımız var.

Total sanksiyalar altında olan İran və Rusiya üçün isə bu dəhliz qat-qat böyük əhəmiyyət daşıyır. Faktiki “nəfəslik” rolundadır. Odur ki, bundan sonra Azərbaycan tərəfə “daş” atmazdan qabaq şimal və cənub qonşumuzun rəsmi və qeyri-rəsmi şəxsləri məsləhətdir ki, iki dəfə fikirləşsinlər, yüz ölçüb bir biçsinlər...

Hərgah, Pezeşkian Azərbaycan prezidenti ilə dünənki danışığı zamanı da Naxçıvana terror hücumunu danıb, telefon zəngin özü dolayısıyla günahın və məsuliyyətin etirafı sayıla bilər. Görünür, Bakının strateji əhəmiyyətli dəhlizi qısa müddətli bağlamaqla verdiyi dərs öz işini görüb.

İstisna deyil ki, belə bir zərurət Putinin Pezeşkianla iki gün öncəki telefon danışığında da diqqət mərkəzində olub. Çünki təkrar edirik, yol Rusiya üçün də mühüm önəm kəsb edir. Problemlıri başından aşan Moskva bu yandan da Tehranın “zibilinə” düşmək istəməz təbii ki. Üstəlik, Bakı ilə münasibətlərin indiki, olduqca həssas bir mərhələsində...

Pezeşkianın Əliyevə telefon açması, həmçinin, Naxçıvan insidentinə görə Bakıya verilən görünməmiş və güclü beynəlxalq dəstək fonunda diqqət çəkməyə bilməz. Hətta Qərbin ən iri dövlətlərindən biri, zaman-zaman erməni separatçılarına görə Azərbaycanla gərgin münasibətlərdə olmuş Fransanın lideri Emmanuel Makron da olayla bağlı İlham Əliyevə zəng edib. Eləcə də onlarla ölkənin XIN rəhbəri və başçısı, ABŞ Dövlət Departamenti, 6 nüfuzlu beynəlxalq təşkilat Azərbaycana birmənalı dəstək ifadə edib, yanımızda olduğunu bəyan edib.

Belə bir güclü beynəlxalq dəstək həm də o anlama gəlir ki, dünya İranın saxta arqumentlərinə və nağıllarına inanmır, Azərbaycana istənilən adekvat cavab haqqı tanıyır. Bu, eyni zamanda, ölkəmizin bölgədəki həlledici və getdikcə artan rolunun təsdiqidir. Nəhayət, molla rejiminə, özəlliklə Azərbaycana ünvanlı hədyanları bitməyən SEPAH-a təsirli bir zərbədir. Dərsdir. Bakının “şok terapiyası” öz işini görmüş sayıla bilər.

Axı qaşınmayan yerdən niyə qan çıxarmaq istəyirsiz? Azərbaycandan sizə nə təhlükə gələ bilər ki, əgər əksi yoxsa. Gedn, öz yaralarınızı "yalayın"... 

Zahid SƏFƏROĞLU

Bu fikri populyarlaşdıran adam Türkiyənin sabiq baş naziri Nəcməddin Ərbakan olub. Məhz o, 1992-ci ildə ABŞ-nin və İsrailin gizli “Böyük İsrail planı” olduğunu bildirib. Ərbakanın həmin çıxışının videosu da var.

O zamandan bəri bu video milyon dəfələrlə tirajlanıb. Artıq milyonlarla müsəlman səmimi qəlbdən inanır ki, belə bir plan həqiqətən də mövcuddur və hazırda Yaxın Şərqdə baş verən hadisələr, gedən proseslər həmin planın gerçəkləşdirləməsi prosesinin tərkib hissəsidir.

Nəcməddin Ərbəkan savadlı, geniş dünyagörüşə malik, əngin siyasi təcrübəsi olan adam idi. Eyni zamanda o, islamçıydı və dini siyasətə alət etmək kimi neqativ siyasi xətdən vaz keçmirdi. N.Ərbakan və onun ardıclıları bu sayədə böyük siyasi divident əldə etmiş, hətta 1996-cı ildə keçirilən seçkilərdə seçki birincisi olaraq hökumət kabineti formalaşdırmaq hüququ qazanmışdılar.

Ərbakanın nə dərəcədə dürüst düşüncəli, demokrat və obyektiv biri olduğuna bələd olmaq üçün onun 1994-cü ildə Bingöldə xalq qarşısında etdiyi çıxışdan bir fraqmentə diqqət yetirmək kifayət edir. Ərbakan demişdi: “Allahın iradəsi ilə əzab dövrü bitdi. Zülm bitdi; Türkiyədə Rusiyadan daha böyük bir inqilab baş verdi. Rusiyada kommunizm çökdüyü kimi, Türkiyədə də Qərb təqlidi və kafirlərə itaətkarlıq çökdü. İndi bu ölkədə 12 partiya yoxdur. Yalnız 2 partiya var - haqq və batil. “Rifah” istisna olmaqla, hamısı batildir. Hamısı tək bir partiya hesab olunur. Onlar kafirlərin xidmətçiləridir”.

Yəni bu şəxs siyasətə din prizmasından yanaşır, öz partiyasından başqa siyasi arenada olan siyasi qüvvələrin hamısını haqsız, batil, “kafir uşağı” hesab edirdi. 1997-ci ildə ordunun təzyiqi ilə istefa verməyə məcbur olmasa və bir az da güclənsə, o, Türkiyənin Xomeynisinə çevriləcək, o biri “kafir” partiyaları qapadacaqdı.

Ərbakanın İsrailə yanaşması da təxminən Xomeyninin yanaşması kimiydi, dini düşmənçilik, absolyut inkarçılıq motivi açıq-aşkar idi.

Bəs “Böyük İsrail planı” həqiqətən də mövcuddurmu?

Bu məsələyə terminləri dəqiqləşdirərək baxaq. “Böyük” deyərkən nə nəzərdə tutulur? İsrailin hərbi və iqtisadi baxımdan qüdrətli dövlət olmasımı, yoxsa onun klassik imperiyalar kimi sərhədlərini genişləndirməsi, yan-yörəsindəki ölkələri əsarət altına almasımı?

Belə anlaşılır ki, “Böyük İsrail” planından danışanlar ikincini nəzərdə tuturlar.

İsrail dövləti 1947-ci ildə təsis olunduğundan bəri bu dövləti idarə edənlərin hamısının yalnız bir amalı olub, nə etsinlər, necə etsinlər, İsrail güclü, qüdrətli olsun və “ərəb okeanı”ndakı tənha ada olaraq məhvedici sunamiyə məruz qalmasın. Bu üzdən də yəhudilər həmişə dürüst seçki keçiriblər, qurucu liderləri (David Ben Qurion, Qolda Meir, Şimon Peres, İshaq Rabin və b.) asketik həyat yaşayıb, korrupsiyadan uzaq olublar, monarxiya quruluşunu yaxın qoymayıblar, dövlət vəzifələrini öz klanlarının üzvlərinə paylamayıblar, daha səriştəli, bacarıqlı və dürüst olanlara veriblər, təhsilə, səhiyyəyə ciddi diqqət yetiriblər, daima elmi-texniki tərəqqiyə can atıblar və s.

Nəticə göz qabağındadır. Cəmi 20 770 kvadrat kilometr quru ərazisi (dünyada 148-ci) olan İsrail dünyanın ən qüdrətli dövlətlərindən biridir, nüvə silahı da var, ballistik raketləri də, hər cür müasir cihaz və avadanlıqları da. Daxili və xarici kəşfiyyatının gücünü isə dünyada bilməyən qalmayıb artıq.

Ancaq bu dövlətin ərazicə “böyük dövlət” olmaq perspektivi sıfırdır. İsrail necə böyüyə bilər? Bir tərəfi Aralıq dənizidir, qonşuları cənubdan Misir, şərqdən İordaniya, şimal-şərqdən Suriya, şimaldan Livandır. İsrail vaxtilə işğal etdiyi Sinay yarımadasını sonradan Misirə qaytarmalı oldu və onunla sülh əldə etdi.

İsrail Suriyanın Colan təpələrini neçə onilliklərdir işğal altında saxlayır və geri vermək fikri yoxdur. Bu torpaqlar İsrail və Suriya arasındakı “nifaq alması”dır və İsrail Colan üzərində yurisdiksiya təmin edə, onu öz legitim ərazisinə çevirə bilmir.

Onsuz da kiçik dövlət olan Livan da İsraillə düşmənçilik münasibətindədir və nəinki onun əyaləti olmaq istəyər, heç ona 2 sot torpaq da verməz.

Bəlkə İordaniya İsrailə torpaq verər və ya onun yurisdiksiyasına keçər? Əsla! Bu dövlətlərin İsrail tərəfindən işğal olunması mümkün deyil. Əksinə, İordan çayının qərb sahili və Qəzza sektoru əvvəl-axır müstəqil dövlət olaraq İsraildən ayrılacaq (daha dəqiqi, onların ayrılması rəsmən təsdiqlənəcək) və bu dövlətin ərazisi daha da kiçiləcək.

Ona görə də “İsrail Yaxın Şərqi tamamilə işğal etmək, böyük dövlət qurmaq istəyir” isterikasının əsası yoxdur. Yaxın Şərqdə İsrailin işğal edib özündə saxlaya biləcəyi ərazi gorunmur. İsrailin ərazisi bundan artıq böyüyə bilməz. 80 ildir bir fələstinlilərlə baş edə bilmir, xroniki savaş rejimində yaşayır. 10 milyonluq İsrail yarım milyardlıq ərəb, türk, fars xalqlarına hökmran ola bilməz.

Söhbət yalnız İsrailin qüdrətli dövlət olmasından gedə bilər ki, yəhudilər buna çoxdan nail olublar. İndi onlara lazım olan odur ki, bölgədə baş-qulağı dinc yaşasınlar, heç kəs onları Yer üzündən silməklə, dövlətçiliklərinə son qoymaqla hədələməsin, qonşularla ticarət əlaqələri genişlənsin və s.

Netanyahu administrasiyasının Qəzzada törətdiyi hərbi cinayətlərə gəlincə, bu, acı bir gerçəkdir və buna görə o və komandasının yetkili üzvləri Haaqa məhkəməsində cavab verməlidir. İsrailin Yaxln Şərqdə mövcud olmaq haqqı (yəhudilər qədim vaxtlardan bu ərazilərdə yaşayıblar) olduğu kimi, 40 min sakini (üçdə ikisi mülki əhali) öldürülmüş Qəzza xalqının da o torpaqlarda yaşamaq haqqı var.

Xalid KAZIMLI