Azərbaycanın ABŞ prezidenti Donald Trampın təşəbbüsü ilə yaradılan Sülh Şurasına qoşulması təkcə diplomatik jest deyil, həm də regional proseslərə ciddi təsir göstərə biləcək strateji addım kimi qiymətləndirilir.

Bu yöndə çoxsaylı suallar da meydana çıxıb. Bakı–Vaşinqton xəttində yeni mərhələ Zəngəzur dəhlizi məsələsini yenidən beynəlxalq gündəmə daşıya bilərmi? ABŞ-nin sülh təşəbbüsü çərçivəsində Cənubi Qafqazda kommunikasiyaların açılması prioritetə çevriləcəkmi? Ən əsası, Azərbaycan Sülh Şurası platformasından istifadə edərək Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı mövqeyini qlobal masaya çıxara biləcəkmi?

Siyasi şərhçi Azər Hüseynov Musavat.com-a açıqlamasında deyib ki, Sülh Şurası hələlik real institusional çərçivəsi formalaşmamış, daha çox ideya səviyyəsində mövcud olan bir təşəbbüsdür:

“Azərbaycanın bu təşəbbüsə münasibət bildirməsi isə mahiyyət etibarilə hansısa siyasi bloklaşmaya qoşulmaqdan daha çox diplomatik differensiasiyanı qorumaq məqsədi daşıyır. Çünki Azərbaycan xarici siyasətinin əsas xətti ideoloji mövqelənmədən deyil, praqmatik maraqlardan qaynaqlanır. Bu kontekstdə beynəlxalq diplomatik şaxələndirmə, xüsusilə Azərbaycanın ölçüsü və geosiyasi mövqeyi nəzərə alındıqda həyati əhəmiyyət daşıyır.

Böyük güclər arasında sərt bloklaşmaların dərinləşdiyi bir mərhələdə Azərbaycanın müxtəlif təşəbbüslərə açıq qalması manevr imkanlarını genişləndirir və strateji elastikliyi təmin edir.

Zəngəzur məsələsi də eyni məntiq çərçivəsində dəyərləndirilməlidir. Dəhlizin hüquqi və texniki çərçivəsi qədər onun real işləkliyini müəyyən edən əsas faktor regional və qlobal güclərin bu məsələyə yanaşması olacaq. Başqa sözlə, Zəngəzur dəhlizinin taleyi təkcə Azərbaycan–Ermənistan münasibətləri ilə məhdudlaşmır. Bu məsələ Rusiya, Türkiyə, İran və qismən Qərb aktorlarının regional balans hesabları ilə birbaşa əlaqəlidir. Bu baxımdan Azərbaycan üçün əsas hədəf Zəngəzur dəhlizini geosiyasi qarşıdurma obyektinə deyil, regional iqtisadi inteqrasiyanın funksional elementinə çevirməkdir. Məhz bu yanaşma Azərbaycanın uzunmüddətli maraqları ilə daha çox uzlaşır və mövcud praqmatik xarici siyasət xəttinin davamı kimi çıxış edir”.

Cavanşir ABBASLI
Musavat.com

Sumqayıtda bir zəhmətkeş meyvə dükanının qabağına yeşik düzüb orada da alver edirdi, icra hakimiyyəti meyvələri müsadirə etmişdi. Bu cümlənin müşaiyəti ilə: “Vətəndaşa məxsus səkidə meyvə sata bilməzsən!”.

Vallah, mən o cümləni eşidəndə kövrəlib ağlamsındım. Demək, ölkəmizdə səkilər bizə məxsusdur!

Lakin romantikanın yeri deyildi, xalq məmura üsyan püskürdü, meyvələri gətirib qaytardılar. Hətta meyvəçidən intervü almışdılar, deyirdi ki, bir qələtdir eləyib, səhvini başa düşdü, qaytardı.

Gör nə qədər demokratik mühit yaranmışdır! Əlbəttə, tacirlərlə, ya da türkiyəli arkadaşlarımız demişkən, əsnaf tayfası ilə ehtiyatlı olmaq lazımdır. Onlar əsəbləşəndə pis nəticələr verir. Misal üçün, İran. Orda da son üsyanı mobil telefonun qiyməti qalxanda bazarda işləyən satıcılar başlatmışdı. Yaxud, elə özümüzdən götürək, keçən il Nəsimi rayonuna icra başçısı qoyulan cavan oğlan cəmi 47 gün işləyə bildi, çünki gül dükanının sahibindən rüşvət almağa cəhd göstərmişdi.

Eyni zamanda, Sumqayıtda tacirlərimizin Alma müharibəsini qazanması belə nəticələr doğurur ki, artıq küçədə nə istəsən satmaq olar. Yəni, səki hamımızındır. İstər sadə vətəndaş olsun, istər armudsatan. İstər köşə yazarı olsun, istər icra hakimiyyəti müavininin əri. Məncə də bu uğurlu haldır və küçə-səki ticarəti ilə mənasız mübarizəyə son qoyulmalıdır. Məsələn, bizim məktəbin qabağında düz səkidə dana kəsirlər, uşaqlar buna baxıb dərslərini yaxşı oxuyurlar. Hətta keçən il qəbulda cüzi pis nəticələrimiz oldu, DİM və TN birgə araşdırma apardı, ortaya çıxdı ki, sən demə, imtahanlara 2 ay qalan müddətdə hörmətli qəssabımız danaları kəsməyə davam etsə də, onların kəlləsini səki üzərindən asmırmış!

Yaxud, məktəbin qapısı ağzında göy-göyərti, qatıq, pərpətöyün turşusu, ilbiz soyutması, qarışqa təpitməsi satan bir müdrik nənəmiz var, qış imtahan sessiyası vaxtı rayondan gələ bilmədi, direktor məcbur oldu məktəbliləri avtobusa yığıb onun yaşadığı rayona ekskursiyaya aparsın.

Bir də deyir, gərək hər şey qanuna uyğun olsun, əgər səkidə armud satılırsa, icra hakimiyyəti məhkəməyə müraciət etməlidir, hakim gəlib armudlara qarşı vəsatət qaldırmalıdır, prokuror qətnaməyə etiraz etməlidir, canım sənə desin, vəkillər asqırmalı, müttəhim öskürməli, prosesi işıqlandıran media... Nəsə, çox dərinə getməyək, özünüz mövzunu bilirsiniz.

Həqiqətən. Bizdə hər şey hüquqa söykənir, səkilər də hüquq üzərində salınır. Əgər diqqətlə baxsanız, keşniş dəstəsi qanun yayihəsinə, ananas söz azadlığına, banan insan hüquqlarına, meyvə səbətləri də ümumən qanun məcəlləsinə oxşayır. Ona görə də keçən həftə kollegiya daha 7 vəkili cəzalandırdı, 8 vəkil hakim vəzifəsinə yola salındı, 2 vəkil isə səkidə meyvə satmağa getdi. Çünki vəkil və səki qafiyədir! Dərhal bir yanıltmac quraşdırdım, bunu DİM imtahana salsın: “Səkidə vəkil armud çəkir, gəlir icra deyir, çəkil, Vəkil çəkilsə, icra əkilsə, kim əkəcək çəkil? Belədi şəkil.”

Bəzən xalqımız arxayınlaşır, elə bilirlər, həmişə belə olubdur. Xeyr. Biz bu vəziyyətə uzun mübarizələrdən sonra gəlib çatmışıq. Dünən xəbər lentində gördüm, keçmiş müdafiə naziri Səfər müəllimin qardaşı ölmüşdü. 1998-ci ildə mənim o adamla yolum kəsişmişdi, indi kəsişməsin. Səfər müəllimin həmin qardaşı Bakıda tekstil fabrikinin müdiri idi və “təsadüfə” bax ki, orduya lazım olan bir çox geyim əşyalarını Səfər müəllim məhz həmin fabrikə sifariş verirdi. Ki, iqtisadi ədəbiyyatda buna “korrupsiya” deyilir. Mən bunu öyrənib yazdım, yazı qəzetdə çıxan gün redaksiyanın qabağında ekzotik bir hadisə baş verdi: gördük bir dəstə zənən xeylağı, əllərində qəzetimizin, mənim, nəyəsə görə Elçibəyin əleyhinə şüarlarla peyda olublar. Sən demə, həmin fabrikin toxucularıdır, yazıma etiraz edirlər! Kamali-ədəblə bir taburetka qoydular, Səfər müəllimin qardaşı onun üstünə çıxdı (indi çıxmasın), qəzetə nifrətini bəyan elədi. Qadınlar “İstefa”-filan şüarları qışqırdılar, sonra çıxıb getdilər. Həm əyləndik, həm də guya demokratik mühit var idi, etirazlar sivil yolla edilirdi.

Zamin HACI

6-7 il öncə yazıçı Şərif Ağayarın “Şəkil” adlı hekayəsini “Kulis.az” saytında oxuyanda “şedevr” saydım və hekayəni indi oxuduğunz saytda təkrar çap etdik. Resenziya da yazdım, hekayəni də, yazıçının ustalığını da təqdir etdim.

Ondan sonra da Şəriflə vaxtaşırı yazışırıq, rastlaşanda söhbətləşirik, sosial şəbəkədə rəy, şərh mübadiləsi edirik. Yəni aramız yaxşıdır. Ancaq kaş dünən o, Feysbuk səhifəsində o postu yazmayaydı, mən də oxumayaydım.

Biabırçı qeydlərdir. Bu cümlələr nəinki Şərif Ağayar kimi 50 yaşını geridə qoymuş, özünü yazıçı kimi təsdiqləmiş, istedadlı nasir və naşir kimi ad çıxarmış bir qələm adamına, ümumiyyətlə, özünü ziyalı hesab edən heç kəsə yaraşmaz. Bunu etsə-etsə, yaradıcılığa yeni başlayan və necəsə, bir yolla adını duyurmağa çalışan gənc biri edər. Bu, hətta “üzrlü səbəbdən” olsa da, qəbahətdir.

Necə yəni “Mirzə Babayev istisna heç kim öz səsi ilə oxumaq istəmir”?.

“Rəşid Behbidov kimi yüksək uydurulan orta səviyyəli sənətkar gey səsi üçün əziyyət çəkir” nə deməkdir?
Adamın barmaqları bu sözləri yazarkən kompüter klaviaturasının düymələrini necə basa bilər? Öz gözəl səsi ilə 50-60 (bəlkə də çox) ölkədə Azərbaycanı təmsil etmiş bir şəxsin səsini “gey səsi” adlandırmaq nə dərəcədə ədalətlidir?

“Muğam başdan-ağaya ruslara tabe olan nakişilik ahəngidir” fikri muğam oxuyanlara və muğamsevərlərə təhqir deyilmi?

Bir sevilən sənətkarı “qarabağlı tülkü” adlandırmaq nəyə lazımdır?

Yazıda başqa biədəb, söyüş səciyyəli ifadələr, mübahisəli mülahizələr də var. İnanmaq olmur ki, bunları “Şəkil”in müəllifi yazıb.

Elə ona görədir ki, Şərifin bu statusunun altında yazılan şərhlərin tam əksəriyyəti müəllifi qınayır. Onun özü isə nə bu əndazəsini aşan, bəzən təhqirə varan tənqid və ittihamlara cavab vermir, nə də onları və öz yazdığını silmir.

Sanki Şərif bu statusu məhz onun üçün yazıb: polemika və dinamika olsun, lap söysünlər də, amma adı hallansın.

Bu isə yuxarıda dediyim kimi, Şərifə və onun yazıçılıq missiyasına uyğun deyil.

Yazıçı ilk növbədə ədalətli, obyektiv olmalıdır, kateqorik olmamalıdır. Necə ki bir məclisə düşəndə tanınmış yazıçı və jurnalistlərdən hər kəs ağıllı söz gözləyir, danışanda maraqla dinləyir, o da özünü bu ampluada aparmalıdır.

Yoxsa futbolçu cığallığı ilə yazıçılıq bir araya sığmır.

(“Futbolçu cığallığı” ifadəsini bir qədər açaq. Hər gün baxdığımız futbol matçlarında belə epizodlar olur: bir futbolçu rəqibinin qıçını qırır, ona kart göstərən hakimin üstünə cumur ki, mən ona heç nə etməmişəm; o biri əli ilə qol vurur, sayılmayanda başını tutur, etiraz edir; başqası ofsayta düşür, bayraq qaldıran yan hakimə söyür, əliylə “korsan” jesti edir və s. Yəni başdan-başa cığallıqlar. Bu üzdəndir ki, nadir hallarda ədalətli hərəkət edən məşqçi və oyunçulara “Feyr pley” mükafatı verilir).

Azərbaycanın yeni nəsil yazıçılarının bu sayaq cığallıq dolu, mübahisə və tənqid doğuran mülahizələr yürütməsi ilk dəfə deyil. Bu üsuldan bundan öncələr də istifadə edən gənc yazıçılar olub. Bəziləri babat populyarlıq qazanıb, bəziləri uğursuzluğa düçar olub, amma heç biri bu yolda davamlı yürüməyib.

Özü də bu cığırı bizim yazıçılar aşmayıb. Dünən sırf Şərif Ağayarın qalmaqallı statusu ilə bağlı zəng edən, onunla münasibətimin yaxşı olduğunu bilən bir hörmətli şəxs danışdı ki, məşhur sovet müğənni və aktyoru Vladimir Vısotskinin ən populyar vaxtlarında (1970-ci illərdə) bir yazıçı “Literaturnaya qazeta”da onu yıxıb-sürüyən məqalə dərc etdirib və o dövrün insanlarını xeyli təəccübləndirib və qəzəbləndirib. Çünki Vısotskiyə xalq sevgisi kəllə-çarxda imiş. Başqa bir yazıçıdan tənqidçi yazıçının niyə belə etdiyini soruşublar, o da cavab verib ki, nə etsin, indiyə qədər adını bir kimsəyə tanıda bilməyib, amma bu gün yüz minlərlə adam ondan və onun Vısotski barədəki yazısından danışır.

Ümumiyyətlə, neçə vaxtdır ölkəmizdə müsbət reputasiya ilə tanınan şair, yazıçı, aktyor, alim, siyasətçi, musiqiçi və sair tanınmış peşə sahiblərini “yerdən-yerə vuran”, onların “bir qəpiklik istedadının olmadığı”nı iddia edən məqalələr çoxalıb.

O cür yazıların içində müəyyən həqiqətlər və haqlı fikirlər də olur, amma mülahzələrin tam əksəriyyəti mübahisəlidir. Yenə idman-futbol terminləri ilə desək, həmin məntiqlə Messi və Ronaldonun da “bir qəpiklik futbolçu” olmadıqlarını iddia etmək olar. Bu, nə qədər obyektiv sayıla bilərsə, həmin iddialar da o qədər doğrudur.

Bununla belə, bu cür fikirləri top-tüfənglə qarşılayaraq, onun müəlliflərini təhqir etmək olmaz. Bir sözdür, deyirlər, yazıçı sözüdür, hakim qərardadı deyil.

Ümumilikdə götürsək, ölkənin dərdi hansısa müğənninin “öz səsi ilə oxumaması”dırmı?

P.S. Google-də axtarış verərkən aydın oldu ki, ötən əsrin 70-ci illərində qəzetdə Vısotskini kəskin edən, onu "antimillilik", "filistinizm" və "dekadentizm"də ittiham edən yazıçı Viktor Popkov olub. Bu gün Popkovu xatırlayan varmı? Vısotskini necə?

Xalid KAZIMLI

Türkiyəli analitik və hərbi ekspert Abdullah Ağar Suriyada Dəməşq ilə SDQ arasında imzalanmış “Atəşkəs və Tam İnteqrasiya Anlaşması”nı son dərəcə sərt və risk-odaklı təhlil edərək bu sənədin nə terroru bitirdiyini, nə də YPG/SDQ strukturunu ləğv etdiyini bildirib.

Musavat.com xəbər verir ki, Ağarın qənaətinə görə, sözügedən mətn əksinə, YPG-nin dövlət mexanizmi içinə yerləşdirilməsi və uzunmüddətli şəkildə qorunması məqsədi daşıyır.

Analitik yazır ki, Dəməşqə bağlı qüvvələrin Hələb istiqamətindən başlayaraq sürətlə irəliləməsi, Fəratın qərbinin SDQ/PKK-dan təmizlənməsi və ardınca Fəratın keçilməsi əməliyyat baxımından böyük uğur idi. Lakin məhz SDQ/PKK-nın geri çəkildiyi, strukturunun sarsıldığı və tam sıradan çıxarıla biləcəyi anda ABŞ nəzarəti altında atəşkəsin və anlaşmanın işə düşməsi ciddi suallar doğurur. Ağarın fikrincə, əsas sual budur: SDQ/PKK çökərkən niyə proses hərbi yolla tamamlanmadı və niyə bu mərhələdə “inteqrasiya” adlı siyasi mexanizm devreye salındı?

Abdullah Ağar ilkin olaraq mümkün müsbət cəhətləri də qeyd edir. Onun sözlərinə görə, sənəddə “federasiya”, “muxtariyyət”, “özünüidarə” kimi anlayışların yer almaması formal olaraq Suriyanın unitar dövlət çərçivəsinin qəbul edildiyi görüntüsü yaradır. Deyr əz-Zor, Rakka və Fəratın qərbindəki ərəb hövzələrinin Dəməşqə verilməsi SDQ-nın “bütün Suriyanı təmsil edirik” iddiasını zəiflədir və onu etnik baxımdan sıxışdırır. Bundan əlavə, mətndə SDQ qüvvələrinin “birləşik şəkildə deyil, fərdi olaraq” dövlət strukturlarına daxil edilməsi ifadəsi kollektiv hərbi kimliyin parçalanması ehtimalını nəzəri olaraq gündəmə gətirir. PKK-nın suriyalı olmayan kadrlarının ölkədən çıxarılması ilə bağlı maddə də Türkiyənin diplomatik basqı aləti kimi istifadə edə biləcəyi zəif, lakin mövcud hüquqi istinad yaradır.

Bununla yanaşı, Ağar vurğulayır ki, bu “müsbət oxunuş” son dərəcə ehtiyatla aparılmalıdır. Çünki sənədin boş buraxdığı sahələr və qeyri-müəyyənliklər əsl niyyəti açıq şəkildə göstərir. Xüsusilə Qamışlı və Dərik kimi SDQ/YPG-nin siyasi və hərbi beyin mərkəzləri mətndə qəsdən qeyd olunmur. ABŞ-ın illər ərzində verdiyi on minlərlə silahın, hərbi bazaların və ABŞ hərbi mövcudluğunun taleyi barədə sənəddə bir kəlmə də yoxdur. Bu isə silahların və bazaların olduğu kimi qalması, sadəcə “uniformanın dəyişməsi” anlamına gəlir.

Analitik bildirir ki, razılaşmada YPG/SDQ-nın ağır silahlarının tərksilahı, inventarın təhvili və nəzarət mexanizmi nəzərdə tutulmur. Bu, “inteqrasiya” adı altında silahlı strukturun qorunması riskini yaradır. Digər tərəfdən, YPG kadrlarının Müdafiə və Daxili İşlər strukturlarına rütbə, maaş və lojistik təminatla daxil edilməsi dövlət daxilində paralel ordu formalaşdırılması təhlükəsini ortaya çıxarır. Ağarın qənaətinə görə, bu proses qısa müddətdə minlərlə rütbəli YPG mənşəli şəxsin Suriya dövlət mexanizmi içində yerləşməsi ilə nəticələnə bilər.

Afrinlə bağlı maddə də analitikin diqqətini çəkir. “Afrin və Şeyx Məqsud xalqının təhlükəsiz və onurlu dönüşü” ifadəsi Ağara görə humanitar deyil, siyasi və ideoloji məna daşıyır. Bu yanaşma Afrini 2018-ci ildən əvvəlki demoqrafik və siyasi vəziyyətə qaytarmaq cəhdi kimi qiymətləndirilir. Eyni zamanda, sənəddə ABŞ-la koordinasiya açıq şəkildə qeyd olunduğu halda, Türkiyə, İraq və İranla bağlı heç bir koordinasiya mexanizminin yer almaması Ankaranın prosesdən kənarlaşdırılması kimi dəyərləndirilir.

Abdullah Ağar nəticə olaraq bildirir ki, bu anlaşma terroru bitirmir, silahı ləğv etmir, ABŞ-ın bölgədən çıxmasını təmin etmir və PKK-nın İraq bağlantısını kəsmir. Sadəcə ərəb hövzələri Dəməşqə verilir, kürd hövzələri isə dövlət “qabığı” altında qorunur. Onun fikrincə, bu sənəd inteqrasiya anlaşması deyil, YPG/SDQ-nın dövlət içində möhkəmləndirilməsi planıdır.

Analitik vurğulayır ki, Türkiyə üçün bu mətn “rahatlayın” mesajı deyil, əksinə “təhlükə səviyyəsini yüksəldin” siqnalıdır. Ağarın yekun qənaətinə görə, Suriyada problem bitməyib, sadəcə forma dəyişib və qarşıdakı dövr Türkiyə üçün daha mürəkkəb, daha riskli mərhələnin başlanğıcıdır.

Abdullah AĞAR, Türkiyə

Oxucum mesaj yazıb, saytları tənqid edir, deyir ki, hər iki xəbərin birinin başlığında böyük hərflərlə yazılmış “ŞOK” sözü var, bu nə şokhaşokdur. “Şəxsən mən başlığında ŞOK olan xəbəri oxumuram, biləsiniz. Adi xəbərlərin başlığında ŞOK olmamalıdır”, - yazır.

Əvvəlcə istədim ki, əziz oxucumu şoka salım, yazım ki, oxumursan, heç oxuma, minlərlə oxucu xəbərləri məhz “ŞOK”a görə oxuyur, başlıqda “ŞOK” olmasa açıb oxumur. Amma elə etmədim, yazdım ki, yaxşı, bu xüsusda bir ŞOK köşə yazaram. Oxuduğunuz kimi, artıq yazıram.

Gerçəkdən də, son vaxtlar sanki “şok”lar bir az artıb. “Şok” sözünün şirəsi-şəhdi, dadı-duzu tamam qaçıb. Özüm də görürəm ki, bu kəlmə artıq adi xəbərlərin başlığında da olur. Hərçənd bəzi adamı şok edəsi xəbərlərin başlığında olmur. Məsələn, dünən “Qoca Səmədovun oğlu adam güllələdi” başlıqlı xəbərdə “ŞOK” yox idi. (Sonra əlavə elədilər, gördülər ki, sanki çayı qəndsiz içirsən). Əsl “şok xəbər” idi. O boyda İH başçısının oğlu olasan, it boğuşdurasan, hələ itinin boğulduğuna görə rəqib itin yiyəsini güllələyəsən... Şok budur.

Yoxsa “Röyadan keçmiş əri haqqında ŞOK etiraf - "Biz heç ayrılmadıq" başlıqlı xəbərdə şokluq nə var? Hətta Röya əriylə ayrılarkən dalaşsa da, ölüm-itim yoxdursa, bu, heç kimi şoka salmaz.

Yaxud “Ağadadaş Ağayev yenə əsəbiləşdi - video çəkən şəxsə hücum etdi - ŞOK GÖRÜNTÜ” başlıqlı xəbəri götürək. Xəbəri açırsan, birinci videonu “pley” edirsən ki, görəsən, sənətkar yenə kimi baltalayıb. Görürsən ki, yox, bu dəfə müəllim sadəcə onun qarın nahiyəsini çəkən kameramanın dirsəyinə dürtmə vurur ki, get o yanı çək. Zərbə bərk olsaydı, kameramanın kamerası əlindən düşər və o, şok yaşayardı. Amma elə olmur, videoçəkən qardaş dürtməni vurub aralaşan sənətkarı arxadan çəkir. İndi bunun nəyi ŞOK GÖRÜNTÜdür?

Şok görüntü 2024-cü ilin yayındakı idi. Bir səhər oyandıq ki, ölkənin bütün saytları belə başlıq verib: “Ağadadaş Ağayev adam baltaladı!” Bir saat hamımız şokda olduq. Amma sonra gələn xəbərlərin başlıqları bizi şokdan çıxardı. Aydın oldu ki, 1956-ci il təvəllüdülü, Astraxanbazar (indiki Cəlilbad) rayonunda doğulmuş vətəndaş Ağayev Ağadadaş Həmid oğlu heç kəsi şaqqalamayıb, sadəcə, gözətçiyə tərəf balta atıb və balta adama dəyməyib. Heç Nurəddin adlı gözətçi də bu balta zərbəsindən şoka düşməyib, qayıdıb gəlib elin 70 yaşlı sənətkarına çüdodakı kimi ippon fəndi tətbiq edib.

Allah tərəfi, “Medera” klinikası işin içindən yaxşı sıyrılmışdı – “qara məni basınca mən qaranı basım” üsuluyla. Ancaq böhtan xarakterli xəbər yaydığına görə klinikanı cərimələyib şoka salmalıydılar. Hələ onu demirəm ki, o xəbər ölkədə sinfi mübarizəni gücləndirdi, cəmiyyəti ikiyə böldü, proletariatla yerli burjuylar az qaldı bir-birini baltalasın.

Bax, şok o idi. Bir az da, türkün sözü, bok idi, az qalmışdı ellikcə düşək.

Bu yerdə ərinmədən internet resurslarında axtarış verib “şok” sözünün mənalarını tapmışam. Heç demə, bu ingilis sözüymüş (shock) “zərbə” deməkmiş. Türkiyə futbol şərhçilərinin tez-tez dediyi “şut” da o sözün qohumudur.

Sözün izahı belədir: “Şok - orqanizmin fövqəladə xarici qıcığa qarşı həyati vacib üzv və sistemlərin funksiyasını mühafizə etmək üçün vermiş olduğu kəskin kompensator cavab reaksiyası və eyni zamanda nəticə etibarilə sinir, qan dövranı, tənəffüs sistemlərində, maddələr mübadiləsində proqressiv pozğunluqlarla müşahidə olunan patoloji proses, həyat üçün təhlükəli bir haldır”.

Yəni əslində şoka düşmək zırıltı şeydir, doğrudan da həyat üçün təhlükəlidir. Çünki şokun çox növləri var: hipovolemik şok; kardiogen şok; travmatik şok; septiki şok, anafilaktik şok; nevrogen şok.

Prinsipcə, biz hansısa müğənni haqqında xəbəri oxuyanda bunların birinə girməliyik. İlk əlamət kimi ürəyimiz sürətlə döyünməlidir, möhkəm tərləməliyik, dəhşətli susuzluq hiss etməliyik, sonra huşumuzu itirməliyik, ürəyimiz dayandısa, heç, dayanmadısa, bizi birtəhər ayıltmalıdırlar və deməlidirlər ki, təbrik edirik, bəy, şokdan çıxdın.

Aysunla Qumralın geyimi, ifası, danışığı bizi şoka salacaqsa, demək, müalicə olunmaq lazımdır, bu, artıq şokameyllilikdir.

İndi götürüb oxucuya yazacam ki, qədrimizi bilin, yaza-yaza sizi çox xoş şoklara salmış, alışdırmışıq, daha qorxusu yoxdur.

Samir SARI

Hərdən özümdən soruşuram ki, Zərdüşt bəyi nə vaxtdan, haradan tanıyıram? Yadıma gəlir ki, AXC-nin yarandığı ilk vaxtlar idi. Bizim institutun böyründə İmam Mustafayevin “Genetika və seleksiya” institutu da vardı. Bir dəfə “dayaq dəstə”mizin iclasını orada keçirdik. Rəhmətlik Elxan Rzayev (rəhmətlik Tofiq Qasımovun bacısı oğlu, AXC NTK-nin üzvü) Zərdüşt bəyi də dəvət etmişdi.

Bilmirəm, riyaziyyatdan-filandandır, yoxsa başqa cəhətdən, diqqətcil adamam. Zərdüşt bəyə də çox diqqət etdim və ilk təəssüratım bu, oldu: təmkinli, mədəni və savadlı bir adam.

İlk dövrlərdə yeni yaranan siyasətimizdə intellektual adamlar kimi daha çox Zərdüşt bəy, Tofiq müəəlim və hətta Leyla xanım (20 Yanvar zamanı məşhur məqaləsi hələ də yadımdadır) seçilirdi, Hikmət Hacızadə və qeyriləri geniş publikaya tanış deyildilər.

Sonra hamımıza məlum hadisələri yaşadıq; parçalanma oldu, Zərdüşt bəy AXC-dən getdi, hərçənd, gərək, etməyəydi bunu.

Bunu da deyən və yazan çox olubdur, mən hətta deyərdim ki, Zərdüşt bəy də tariximizdə daha çox sonradan opponentinə çevrildiyi AXC-nin qurucusu kimi yadda qalacaq. Çox təəssüf, sonradan çox cəhd edilsə də  liberalizm, sosial-demokratiya kimi yeni siyasi cərəyanlar ölkədə nəinki oturuşa, hətta yadda qalan tarix də ola bilmədilər, cəmiyyətimizin siyasi potensialı yalnız yarımillətçi-yarıregionçu, yarıdemokrat-yarıqaragüruhçu bir təşkilatı – keçmiş AXC-i yaratmağa zorla çatdı.           

Mən müdhiş 90-cı illərdə, Yanvardan sonra da Zərdüşt bəyi diqqətdə saxlamağa çalışırdım. Bəlkə nələrisə dəqiq bilmirəm, nələrsə diqqətimdən qaçıb, tamam mümkündür, amma mənə elə gəlir, adam öz keçmiş rəqiblərinə münasibətdə ləyaqətlə davrandı: yenə deyirəm, ola bilsin, bilmədiyim, sezmədiyim nəsə vardı, mən müşhahidəmi deyirəm.

Daha sonra ASDP, “İstiqlal” oldu, hətta şəxsi tanışlığımız da baş tutdu və məmin diqqətimi başqa nələr çəkdi?

Birincisi, məndən bu gün də soruşsalar ki, bizim Azərbaycanın siyasətində iki ziyalının adını çəkə bilərsənmi, dərhal Əbülfəz bəyi və Zərdüşt bəyi dəyərdim.

Rica edirəm, səbrli olun. Bilirəm, çoxuna qəribə, hətta paradoksal görünəcək, amma icazə verin, heç olmasa, öz simpatiyamızı-anti-patiyamızı özümüz müəyyən edək! Mən bunu birinci dəfə demirəm, söhbətlərdə daim belə demişəm və çoxu elə təəccüb edir ki, sanki Şimal qütbü ilə Cənub qütbünü yanaşı qoyuram!..

Özümçün heç bir paradoks-filan yoxdur. Əbülfəz bəy də çox dərin və savadlı adam idi, tipik Şərq intellektualı idi. İndinin özündə dünyada, bilirsiz, nə qədər belə maraqlı adam var! Siyasət düşərgəmizdə Quranı, Məhəmməd peyğəmbəri onun qədər duyan ikinci adam görməmişəm. Hələ sufizmi–filanı demirəm, hansı haqqında hətta Şopenhauer yazırdı ki, İslam fəlsəfəsində dəyərli bir şey varsa, o, da sufizmdir...

Zərdüşt bəy bir az fərqlidir, şərqşünas, filoloq–ərəbşünas olsa da, adam daha çox Avropa tipli intellektual və ziyalıdır. Hər şey bir yana, bizim müxalifətçilərimiz arasında Hüqonu, Sveyqi nəinki oxuyan, hətta hiss edən ikinci adam varmı? Onlardan kimsə Dantenin “İlahi komeiya”sını heç əlində tutubmu? Zərdüşt bəy Danteni rus dilində filankəsin tərcüməsində oxumağa üstünlük vediyini deyir. Biİirsinizmi, bu, təkcə mükəmməl rus dili də yox, hətta çox incə bir filoloji duyum tələb edir...

Belədəsə, mən Əbülfəz bəy-Zərdüşt bəy problemini bu iki adamın öz öhdəsinə buraxardım, bu məsələdə heç vaxt tərəf olmağa çalışmamışam və indi də fikrim yox, çünki siyasətdir və ən azı “iki qoçun başı bir qazanda qaynamaz “ məsəli var. Həm də bəzən düşünürəm ki, problem kaş, bunda olaydı, çox təəssüf, siyasətimizdə bundan da qəliz problemlər oldu və hələ də var...

İki adam tanıyrıdım ki, milli hərəkatımızın uğurzsuzluqlarını daim böyük ağrılarla yaşayırdılar. Biri Zərdüşt bəy, digəri isə rəhmətlik Tofiq müəllim idi. Yazı onsuz da Zərdüşt bəy haqqındadır, ona görə də Tofiq müəllimlə bağlı ikicə cümlə deyim.

Bir dəfə Tofiq müəllimlə “Müsavat”ın qərargahından çıxıb “İçərişəhər” metrosunadək piyada getdik. İnanmazsınız, Tofiq müəllim bütün yolboyu danışdı, imkan vermədi ki, mən də bir kəlmə deyim! Amma incimirdim, çünki dediklərində subyektiv, mübahisəli məqamlar çox olsa da insan həqiqətən də yanırdı...

Eyni halı dəfələrlə Zərdüşt bəydə də müşahidə etmişəm: insan danışır, danışırdı... Gizlətmirəm, razılaşmadığım xeyli məqamlar olurdu, amma Zərdüşt bəy də ən azı danışmaq haqqı qazanan insanlardan idi, üstəlik də bir çox məqamlarda həm də çox haqlı idi.

Tofiq müəllimin adını çəkdim, yadıma həm də nə düşdü? Bu ölkədə təəssüf ki, hamı özü üçün çalışıb və çalışır, amma daim yazıram ki, özüm həmişə insanlara onların mənə qarşı münasibətindən asılı olmayan münasibət göstərməyə alışmışam.

Bilirsiz, əvvəllər nəyə heyfslənirdim? Azərbaycan müxalifətində azı daha iki nəfər də vardı ki, onlardan sözün əsl mənasında, gözəl deputat çıxardı. Biri Zərdüşt bəy, digərisə Hikmət bəy idi. 

Onların belə şansı olmadı. Belədəsə, bilirsiniz, daim nə görmüşəm? Baxırdın ki, kimsə parlamentə düşməkçün az–qala, dəridən-qabıqdan çıxırdı və düşürdü də! Amma nə üçün, niyə görə? Yalnız özünə yaxşı təqaüd təmin etməkçünmü? Yoxsa beş il “ağzına su alıb” susmaq üçünmü? Hətta danışıb–danışmamaq da mənim üçün əsas deyil, o qədər siyasi boşboğaz görmüşəm ki, bu yaşımda...

Bir kiçik qeydim olacaq. Rəhmətlik Tofiq Qasımıov bir vaxtlar parlamentin iclaslarında Konstitusiyaya və qanunlara istinad edəndə  zalda gülüşmə qopurdu! Təsəvvür edirsinizmi? Amma deputat Konstitusiyaya və qanunlara, yerli və ya beynəlxalq sənədlərə istinad etməyib, nəyə etməlidir? Hətta indi də bəzisi ən yaxşı halda düşünür ki, guya deputatın işi elə “bəlağətli”, “emosional” çıxışlar etməkdir.

Ən azı vətəndaş kimi deyərdik ki, bizə “bəlağət-filan” lazım deyil, saxlayın bunu “Azadlıq” meydanındakı tədbirləriniz, hansısa qeyri “mitinqləriniz”çün! Problemi fiksə edin, təklifinizi verin, əsas da bunu sona çatdırmağa çalışın! Danışmağa qalsa, sizdən də yaxşı danışanlar var ölkədə! Belədəsə, deputatın birinci funksiyası yeni qanun layihələri hazırlamaq, köhnələrə düzəlişlər təklif etmək deyilmi? Bəla da budur ki, bu illər ərzində parlamentdə yazıçıdan-şairdən tutmuş biznes adamınadək kim desən, olub, əsl siyasət adamından, qanun yaza bilən insanlardan savayı, belələri ya olmayıb, ya da çox az olub! İnsanlar belə hələ başa düşmürlər ki, parlament siyasətçilərin yeridir! Bayırdasa 21-ci əsrdir guya...   

Zərdüşt bəyin bir xüsusiyyəti də yadıma düşdü: onun çox gözəl publisistikası vardı, özü də nə qədər qəribə olsa da, rus dilində! Axır vaxtları deyirəm. “Nedelya” qəzeti vardı, özüm də ora bir-iki kiçik yazı yazmışdım. Zərdüşt bəyin bir rubrikası vardı. Qərəz, köhnə tanışımız-yerlimiz, Moskvada təhsil almış mühəndis xeyli işsiz oldu və bir neçə il köşkdə qəzet satmaqla dolandırdı ailəsini.

Darıxanda onunla söhbət etməyə gedirdim. Yaşlı, keçmiş dənizçi – kapitan vardı. Köşkə tərəf gələndə uzaqdan “Zərdüşt Əlizadə!” qışqırardı, dostum da onunçün saxladığı “Nedelya”nın növbəti nüxsəsini verərdi ona...

Zərdüşt bəyin başqa nəşrlərdəki rus dilindəki yazılarını, eləcə Rasim Ağayevlə yazdığı kitabı da oxumuşam. Bir daha deyirəm, gözəl rusdilli publisistika! Öz dilımizdəki yazıları maraqarsız idimi? “İstiqlal” da çox orijinal nəşrlərdən idi, daim izləməyə çalışırdıq və məşhur bir deyim də vardı: “görək, bu haqda Zərdüşt nə yazır?”...

O ki qaldı siyasətçi Zərdüşt bəyə, öncə bilirsinizmi, nəyi demək istəyirəm? Adam digər “siyasətçi”lərdən, hamımızın arzularını puç edən adamlardan fərqli olaraq heç vaxt avantürist-karyerist olmamışdı, imkanlarını real qiymətləndirən şəxs idi. Bir dəfə danışırdı ki, prezdentliyə namizəd olanda ona ismarışlar gəlirrmiş ki, namizədliyini  götürmə, dəstək olacağıq! Amma Zərdüşt bəy deyirdi ki, özüm də çox qorxdum ki, məndən prezident çıxarmı?..

Sonradan özüm də digər kanallardan öyrəndim ki, Zərdüşt bəyə nəinki Vəzirovun, Mütəllibovun, hətta mərhum prezident Heydər Əliyevin də təklifi olubmuş, amma adam qəbul eməyib ki, bacarmaram! Bəs bizim düşərgənin bəzi “siyasət adamları” nələr etdilər? Biri dedimi ki, yox, bu vəzifə mənlik deyil, bacarmaram! Demədilər, hətta əksinə...

Daha nələr yadımda qalıb? Birincisi, Zərdüşt bəy daim deyirdi ki,  türkçülüyü çox qabartmaq lazım deyil, ölkədə etnik qarşıdurmalar yaşanar. Səhv deyirdimi? Özümüz müstəqilliyin ilk illərində buna əmin olmadıqmı? Həqiqətən insanlarımızın qəliz psixologiyası vardı! Elə adamlar olurdu ki, məsələn, biz özümüzə ləzgi (inciməsinlər, misalçün yazıram!) deyəcəyik, amma siz özünüzə türk deməyin söyləyirdilər!..

İkincisi, Zərdüşt bəy deyirdi ki, qonşuluğumuzda iki qorxulu dövlət – Rusiya və İran var, ehtiyatlı olmalıyıq! Səhv deyirdimi?

Üçüncüsü, Zərdüşt bəy daim qeyd edirdi ki, MBD Rusiya ilə digər keçmiş sovet respublikaları arasında “mədəni boşanma” modelidir! Səhv deyirdimi?..

Dördüncüsü, adam deyirdi ki, Qarabağ probleminin də yeganə həll yolu var: “Vətən müharibəsi senarisi”! Axırda bu, olmadımı?..

Kimsə qətiyyən inciməsin, demirəm ki, Zərdüşt bəydən savayı bütün bunları deyənlər, yazanlar yox idi! Yox, vardı! Hətta daha arqumentli deyənlər, yazanlar vardı! Amma onlar da yaxşı halda “daxili müxalifət” hesab olunur, belədəsə, QRU–nun, TSRU-nun “agentləri” sayılırdılar...  

Əlbəttə, bir mühüm detalı da qeyd etməmək olmur. Hamının bildiyi çox məşhur deyim var ki, siyasət mümkün olanın sənətidir.

Amma bunun da başqa tərəfini nəzərə almamaq olmur: siyasət və ya siyasətçilər daim “mümkün olanın çərçivəsi”ndə qalsalar Dünyada heç nə dəyişməz və bunu Veber kimi nəhəng də yazırdı!

Tarixdə hərdən “mümkün olanın sərhədləri”ni genişləndirməyə ehtiyac yaranır. Ona görə də daim kimsə risk etmək məcburiyyətindədi, bir daha deyirəm: siyasətdə bəzən nələrisə çox ciddi dəyişmək zərurəti yaranır və buna görə adamlar nəinki “geosiyasi”, xarici düşmənlər qazanırlar, hətta öz cəmiyyətləri, xalqları onları “başa düşmür”, düşmən, qənim kəsilirlər!

Gülməli olsa da, inanın, insanların çox hələ də nəinki böyük Rəsulzadəni, hətta AXC-ni bağışlamır ki, bəs SSRİ-ni siz dağıtdınız! SSRİ-ni kimin və necə dağıtdığını qoyaq bir tərəfə! Türkmənistanda da SSRİ-ni AXC dağıtdı?..

Daha nə deyim Sizə, Zərdüşt bəy? Fikirləşirəm ki, doğrudanmı 80 il keçdi? Həm də bir siyasi nəsillə aparılan “savaşı” da anlaya bilmirəm. Görürsən, elə birisinə orden-medal verirlər ki, adam ona salam verməyi  az qala, özü üçün həqarət sayır! Nə etmək olar? Bağışlayın ki, bizlər də -nisbətən cavan siyasi nəsil də bunu dəyişmək üçün heç nə edə bilmədik.

Bilirəm, ad gününüzə də hələ var. Qəsdən tələsdim, çünki heç kimə etibar yoxdur, hətta Tanrının özünə də. Belədəsə, bilirsizmi, hamımızın qismətinə nə yazıldı? Üzücü, boğucu tənhalıq: nə yamanmış, bu millətin kini-küdurəti?..

Hüseynbala Səlimov

Belə getsə uca millətimiz Azərbaycan Yazıçılar Birliyindəki vəziyyəti normallaşdırmaq üçün Donald Trampa müraciət etməli olacaqdır. Orada üzvlük haqlarının yığılması barədə qalmaqal sakitləşmək bilmir. Hətta son günlər məcbur olublar, yeni üzv qəbulunu dayandırıblar. Təsəvvür elə, bu dəqiqə zəhmətkeşlərimizdən kimsə zırpı bir roman yazıb ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı alsa AYB üzvlüyünə qəbul olunmayacaq, çünki Anar müəllim qəbula 1 illik moratorium qoymuşdur.

Üzvlük haqlarını 5 ildir ödəməyən və AYB-dən qovulmaq təhlükəsi ilə üzbəüz yazıçıların siyahısından bir varağın jurnalistlərin əlinə keçməsi isə vəziyyəti lap qəlizləşdirdi, çünki orada 1 nəfər rəhmətliyin də adı var imiş. 2020-ci ildə ölsə də, Anar müəllim hazırda ondan üzvlük haqqı almaq fikrindəymiş. Xalq buna tənqidi yanaşsa da, məndə olan məlumata görə, MSK sədri Məzahir Pənahov xeyli gülmüşdür. Necə deyərlər, şərhsiz.
Özü də, mediaya sızan məxfi varaqdakı 58 nəfər yalnız A hərfi ilə başlayan yazıçılar idi. Gör indi əlifbanın o biri hərfləri altında nələ yatır... Yeri gəlmişkən, mən siyahıda “Aleksey Alekseyeviç Saprıkin” adlı yazıçımızın olduğunu gördüm. Bu adam kimdir, məlum deyil, ancaq tam şəkildə, hərfbəhərf uyğun gələn bir nəfər Saprıkin axtarış motorlarında çıxır, o da Bakı Rus Dram Teatrının artisti olub və 2019-cu ildə rəhmətə getmişdir. Böyük ehtimalla hansısa AYB funksioneri ilə dostluq hesabına vəsiqəni əldə edib.

Əlbəttə, ədəbiyyat naziri Anar müəllimin şəxsi müəssisələrinə qarışmaq səlahiyyətimiz yoxdur, sadəcə, üzvlük haqqı verməyən yazıçıları birbaşa repressiya eləsələr tarixi ənənələrə daha uyğun gələr. 1937-ci ildəki kimi. AYB-nin bu sahədə böyük təcrübəsi var. Məsələn, Müşfiqi, Cavidi, Cavadı, Yusif Vəziri üzvlük haqqı vermədikləri üçün təşkilatdan çıxarsaydılar, yəqin Stalin daha tez ölərdi. Yuxarıda yazdığımız səbəbdəki kimi: gülməkdən.

Hamısı, el demişkən, “Teksun”un nəticələridir. Nəsil cırlaşması gedir. Hələ, Allaha min şükür, hökumətimiz qayğı və qanadlarını sənət aləmi üzərindən əsirgəmir, yoxsa hamısı milçək kimi qırılardı. Ziyalılarımız çox mağmınlaşmışdır. Belə olmaz. Bəs hanı sizin kəsici, qaflan və azı dişləriniz? Şair şairin başını istəmək yerinə, üzvlük haqqı istəyir! Ayıb deyilmi? Əlbəttə, intizara ehtiyac yoxdur, prinsipcə, az qalıb, 50-60 ilə biz Anar müəllimdən sonra gələn sədrin caynaqlarını açıq görəcək və bəlkə əvvəlki sədrə şükür edəcəyik. (Ağı ağ, qaranı qara yazmaq borcumuzdur).

Sənət aləmində dövlət qayğısı böyük önəm daşıyır, biz bunu qardaş və qahım Türkiyənin timsalında canlı müşahidə etməkdəyik. Orda günaşırı bir aktyoru, aktrisa və manısı içəri basırlar. Narkotik suçlaması ilə. Halbuki, bizdə AzTV-nin əski diktorunu oxşar vəziyyətdə müalicəyə göndərmişdilər, o da restorandan qaçmışdı. Fərqi, yanaşmanı görürsünüzmü? Orda aktyor həbsə atılır, bizdə isə 20 ildir oynamayan aktyora xalq artisti adı, təqaüd, medal, maşın, arvadına qızıl sep, qızına cehiz, oğluna təsbeh mükafatları verilir.

Ümumiyyətlə, bizim dünyanın başqa yerlərindən müsbət mənada fərqimiz çoxdur. Təzəlikcə bir xəbər gördüm, Konqo futbol komandasının bir azarkeşi haqqında idi. Bütün oyunlarda stadionda ölkənin banisi Patris Lumumba müəllimin xatirəsi şərəfinə heykəl kimi əlini qaldırıb dayanırmış.

Guya böyük işdir. Bizdə çempionat ərzində stadionun içində hərəkətsiz dayanan futbolçular var. Sözün düzü, mən elə “Bütün oyunlarda hərəkətsiz dayandı, gündəm oldu” başlığını ilk görəndə də milli komandamızı zənn eləmişdim, sonra gördüm Afrikadakı azarkeşdən bəhs olunur.

Sözgəlişi, indiki uşaqlar bilməz, bizim AYB üzvləri sovetin vaxtında Lumumbanın hesabına babat qonorar-filan qazanıblar. Ola bilsin, Lumumba AYB-nin fəxri üzvü də seçilmişdi. Üzvlük haqqını isə kənd timsahının yumurtası ilə ödəyirmiş.

Zamin HACI

Bir dəfə Polşada bələdiyyələr–yerli idarəetmənin problemlərilə bağlı seminarlarda iştirak edirdim.

Bir böyük məmura sual verdim ki, bu qədər bələdiyyə strukturları yerli idarəetmə prosesini süni şəkildə şişirtmirmi?

Gülümsündü və dedi ki: “ İnsanlar nəyləsə məşğul olmalı, işləməlidirlər, ya yox?”...

Onu başa düşdüm və ürəyimdə razılaşdım. Adam çox düz deyirdi. Həqiqətən də bütün hakimiyyətlərin, hökumətlərin son məqsədi insanlar üçün iş-dolanışıq təmin etmək deyilmi? Belədəsə, götür, onu ixtisar et, bunu ixtisar et, bəs yazıq insanlar nə etsinlər?..

Əlbəttə, zaman-zaman hər şey təkmilləşdirilməlidir, problemlərin effektiv həlli tapılmalıdır. Buna kimsə söz deyə bilməz. Hələ onu demirik ki, liberal düşüncəli adam kimi addım-addım dövlətin müəyyən funksiyalarının məhdudlaşdırılmasının da tərəfdarıyıq.

Amma bir günün, hətta beş-on ilin prosesi deyil bu, bir növ, strateji xətdir, inkişaf etmiş ölkələr buna doğru az qala, yüz illərdir ki, gedirlər və hələ də finişə çox var, hətta bəlli deyil, finiş nə vaxtsa olacaqmı?..

Başqa ənənələr yaşayan ölkələr də çoxdur. Məsələn, Avropa İttifaqının nüvəsi olan Almaniya səhv etmirəmsə, qitənin ən bürokratik ölkəsidir. Nə etmək olar? Tarixən belə olub! Həm də “Prussiya sosializmi” deyilən anlayış da var: almanlar hələ gileylənir ki, guya sosializm onların ideyası olubdur, ruslar bunu oğurlayıb və eybəcər şəklə salıblar!

Əlbəttə, Almaniya üzrə mütəxəssis deyiləm, amma qitənin az qala, mərkəzində olan bu ölkədə səhv etmirəmsə, təhsil də pulsuzdur. Almanlar bundan niyə imtina etmir? Axı hər şeyi, o cümlədən təhsili liberallaşdırmaq üçün onların imkanı daha böyükdür! Amma etmirlər...

O ki qaldı, sırf yerli idarəetməyə, onun bir xüsusiyyətini deyim. Avropada proses “subsidarlıq” prinsipinə söykənir: YERLƏRDƏ HƏLL OLUNA BİLƏN problemlər YERLƏRİN SƏRƏNCAMINA verilir, yəni mərkəzin yükü azaldılır!

Bizdəsə əks proses baş verir: yerlərdəki strukturlar tamam kiçildilir, sanki hər şey MƏRKƏZİN əlində cəmləşdirilir. Düşünürdük ki, yerlərdə idarəetmə nə vaxtsa yaradılacaq meriyalara veriləcəkdir, seçkili meriya institutları yaradılacaqdır, amma...

Yerlərdə prezidentin nümayəndələri də ola bilər. Məsələn, qonşu Rusiyada deyəsən, belə şey var. Onların funksiyalarını hər dövlət özü müəyyən edir və burada da ölkələrin spesifik özəllikləri olur.

Amma yerlərdə əsas idarəçiliyi seçkili meriya institutları həyata keçirməlidir. Onlar başqa cür də adlana bilər, əsas bu, deyil, odur ki, VERTİKAL - ŞAQULİ idarəçilik tədricən zəiflədilir, daha çox HORİZONTAL - ÜFÜQİ idarəetməyə üstünlük verilir: proses bütün dünyada müşahidə olunur və çox labüd məsələdir, çünki cəmiyyətlər və insanlar tədricən özlərini idarəetməyi öyrənməlidirlər.

Bunların konstitusion həlli tapılmalıdır. Birinci Konstitusiyamız qəbul olunanda, 1995-ci ildə, nə qədər böyük maraq vardı prosesə? Hamımız layihəni qələmlə oxuyurduq!

Ona görə ki, müstəqil ölkənin ilk Konstitusiyası idi. Həm də başqa ölkələrin təcrübəsindən də az da olsa, məlumatlı idik və düşünürdük ki, görən, hansı təcrübə əsas götürələcəkdir?

Xahiş edirəm, sözlərimi başqa səmtə yozmayın, adi vətəndaş kimi yazıram. Birinci Konstitusiyamızda böyük qüsurlar vardı, demək olar, heç bir institut mükəmməl işlənilməmişdi, çox şey deklarativ xarakter daşıyırdı.

Hamımız bunu ilk təcrübə kimi qəbul etdik. Çox təəssüf ki, sonrakı dövrlərdə daha da təkmilləşmək və demokratikləşmək əvəzinə tamam əksinə oldu.

1995-ci ildə diqqətimiz daha çox bir institut kimi parlamentə və yerli idarəetmə mexanizmlərinə yönəlmişdi. Amma tamam məyusluq oldu!

Parlamentin səlahiyyətləri, hətta kəmiyyət göstəriciləri çox məhdud oldu. Azərbaycan Cənubi Qafqazın ən böyük dövlətidir, əhalimiz də 10 milyondur! Amma digər Cənubi Qafqaz ölkələrilə müqayisədə də bizim parlamentimiz “cırtdan” qurum təsiri bağışlayır...

Son 20 ildə idarəçilikdə də dəyişikliklər edilib, “asan xidmət” kimi effektiv modellər tapılıb. Amma səhv etmirəmsə, bunlar konstitusion modellər deyillər. Konstitusion mexanizmlərin də inkişaf yollarını aramalıyıq; parlament, yerli idarəetmə, məhkəmələr bir institut kimi tamam təzədən işlənməlidir. Hətta qanunvericilik təşəbbüsünün hansı institutlara verilməsi də ciddi araşdırılmalıdır. Ali icra instituna da bunu vermək olar, belə təcrübə var, amma parlament, deputatlar düyməni basmaq üçün deyil axı! Bir dəfə keçmiş parlament sədrlərindən biri fəxrlə dedi ki, qəbul etdiyimiz qanunların hamısı Prezident Aparatından gəlir! Belə şey olarmı? Hökumət özü-özünə nəzarət edəcəksə, hətta qanunları da özü yazacaqsa bunun nəyi demokratiya oldu? Parlament, ya məhkəmə nəyə lazımdır?

Bir detalı da qeyd edim. Vaxtilə rəhmətlik Tofiq Qasımov Konstitusiyaya və qanunlara istinad edəndə parlament zalında gülüşmə qopurdu! Təsəvvür edirsinizmi? Amma deputat Konstitusiyaya və qanunlara, yerli və beynəlxalq sənədlərə istinad etməyib, nəyə istinad etməlidir?

Bəzisi ən yaxşı halda düşünür ki, guya deputatın da işi “bəlağətli”, “emosional” çıxışlar etməkdir. Vətəndaş kimi deyirik ki, bizə bəlağət-filan lazım deyil, saxlayın “Azadlıq” meydanındakı tədbirləriniz, hansısa  “mitinqləriniz”çün! Problemi fiksə edin və təklifinizi verin!

Deputatın ən birinci funksiyası yeni qanun layihələri hazırlamaq, ya köhnələrə düzəlişlər təklif etmək deyilmi? Dərd budur ki, indiyədək parlamentdə yazıçıdan - şairdən tutmuş biznesmənə qədər kim desən olub, amma əsl siyasət adamı, qanun yaza biləcək adamlar demək olar, olmayıb, yaxud da olduqca az olub... 

İndi yerli icra hakimiyyətlərilə bağlı aparılan siyasətin detalları bizə məlum deyil. Hiss olunanı budur ki, yerli icra strukturları tamam məhdudlaşdırılır və mərkəzin hüquqsuz əlavəsinə çevrilirlər. Belə şey olarmı? Bəlkə əksinə olmalıdır? Bəlkə tədricən mərkəzin funksiyalarını məhdurlaşdırmaq, onları yerlərə, oradan da əhalinin özünə ötürmək daha düzgün olardı? Dünyada da bu proses getmirmi?

Vətəndaş kimi düşünürük ki, çox ciddi konstitusion islahatlara ehtiyac var. Məsəl var, deyir, Konstitusiyanı göstər, necə ölkə olduğunu deyim!

Bəziləri düşünürlər ki, guya bir-iki hüquqi maddəni sadəcə, deklarasiya etməklə hər şey bitir.

Ciddi tədqiqatçının gözü dərhal bir şeyə yönəlir: görək, deklarasiya olunmuş müddəanın işlək mexanizmə çevrilmə imkanları varmı? Kimə lazımdır şüarlar-deklarasiyalar? Onlar dünyanın ən avtoritar ölkələrinin də konstitusiyalarında var.

Sovet konstitusiyasında hətta ekoloji məsələlər guya nəzərdə tutulurdu, amma ölkə az qala, ekoloji fəlakət həddində idi. Böyrümüzdəki Sumqayıt buna sübut deyildimi: bəli, canlanır hər qarış yer Sumqayıtda! Yadınızdamı?..

Cəmiyyətin, dövlətin hüquqi ekologiyası deyilən bir şey də var. Nə olar, gəlin, heç olmasa, onu çirkləndirməyək!

Hüquqi nihilizm baş alıb gedir, heç bir məsələylə bağlı minimal da olsa, ictimai diskussiya yoxdur.

Hakimiyyət bölgüsü deyilən şey qalmayıb. Bəzi məmurlarımızın sayəsində ölkədən sanki tipik Şərq despotiyası qoxusu gəlir: Avropa institutlarına inteqrasiya azacıq insanlar üçün nəfəslik yaratmışdı. İndi çox şey qapanıb, sərhədləri də bağlayıb oturmuşuq. Axı heç “hindu rezervasiya”larında da belə şey yoxdur!

Bir də görürsən ki, bunu da “əsaslandırmağa” çalışırlar. Necə ki, cəmi beş-üç il əvvəl hətta parlament seçkilərini də yığışdırmağı təklif edirdilər! Neçə ilin söhbətidir, bəzi insanlarımız gileylənirdi ki, deputatlığa namizədlər onlarla görüşdə deyir ki, hətta siz səs verməsəniz də mən deputat olacam! Təsəvvür edirsinizmi?..

Vətəndaş kimi bəlkə on dəfə yazmışam ki, problemlər, o cümlədən təhlükəsizliklə bağlı təhdidlər həmişə olacaq. Harada yoxdur onlar? Hansı millət ondan tamam-kamal sığortalanıbdır? Bununçün sərhədləri bağlamaqmı lazımdı? Bəlkə durub bir sədd də, divar da tikək? Görəsən,  bəzi məmurlarımızın belə niyyəti yoxdur ki?..  

Təkrar deyirəm ki, başqa səmtə-filana yozmayın, adicə vətəndaşın gileyidir bu! Doğrudanmı, gileylənmək haqqımız da qalmayıb? Ən pisisə budur ki, bütün neqativlər də birinci şəxsin - Prezidentin adına yazılır, əslindəsə bəlkə də çoxu bəzi məmurların, hətta deputatların “beyninin” məhsuludur...

Hüseynbala Səlimov