Ankara–Əbu-Dabi barışığı fonunda Bakının atdığı addımlar diqqətdən qaçmamalıdır. Son günlər Azərbaycanla Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri arasında müdafiə əməkdaşlığına dair niyyət sənədinin imzalanması təsadüfi hadisə deyil. Bu sənəd təkcə ikitərəfli münasibətlərin növbəti mərhələsi yox, Bakının regional və qlobal balansları necə dəyərləndirdiyini göstərən geosiyasi jestdir.

Azərbaycan–BƏƏ yaxınlaşması son illərin ardıcıl və məqsədli xəttidir. Bu xətt səssizdir, amma dərin işləyir. Bakı nə səs-küylü alyanslar qurur, nə də emosional ritorika ilə irəli çıxır. Əvəzində real sahələrdə real tərəfdaşlıqlar yaradır.

Bakı–Əbu-Dabi münasibətləri artıq protokol səviyyəsini keçib. Son illərdə qarşılıqlı səfərlərin intensivləşməsi bunun açıq göstəricisidir.

BƏƏ Prezidenti Şeyx Məhəmməd bin Zayed Al Nahyan müxtəlif illərdə Azərbaycanda bir neçə dəfə rəsmi və işgüzar səfərdə olub. Prezident İlham Əliyev isə dəfələrlə BƏƏ-yə səfər edib, xüsusən enerji, investisiya və indi də müdafiə gündəliyi ilə.

Bu səfərlər təkcə foto və bəyanatlarla bitməyib. Hər dəfə konkret sənədlər, yeni sahələr və uzunmüddətli planlar masaya qoyulub. Bu artıq diplomatik jest yox, strateji ardıcıllıqdır.

Azərbaycan–BƏƏ xətti beş əsas istiqamətdə qurulub.

Enerji sahəsində BƏƏ-nin dövlət neft şirkəti ADNOC-un Azərbaycanın enerji layihələrinə, xüsusən Cənub Qaz Dəhlizi ətrafında yaranan imkanlara marağı təsadüfi deyil. Bu, Körfəz kapitalının Avropa enerji təhlükəsizliyinə bağlanması deməkdir.

Maliyyə və investisiya istiqamətində BƏƏ fondları Azərbaycanda bərpa olunan enerji, logistika, infrastruktur və daşınmaz əmlak sahələrində uzunmüddətli mövcudluq qurur. Burada söhbət sürətli qazancdan yox, strateji yerləşmədən gedir.

Hərbi əməkdaşlıq artıq yeni mərhələyə keçib. “Peace Shield-2026” birgə hərbi təlimləri açıq mesajdır. Bakı və Əbu-Dabi yalnız silah alqı-satqısı yox, əməliyyat uyğunluğu qurur. Bu isə daha dərin hərbi inteqrasiyadır.

Nəqliyyat və logistika xətti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Orta Dəhlizin açar ölkəsidir. BƏƏ isə qlobal ticarət və logistika şəbəkəsinin mərkəzlərindən biridir. Bu iki xəttin kəsişməsi tərəflərə strateji üstünlük verir.

Siyasi koordinasiya isə bütün bu münasibətlərin dayağıdır. Bakı ilə Əbu-Dabi arasında açıq geosiyasi ziddiyyət yoxdur. Tərəflər regional məsələlərdə bir-birinin qırmızı xətlərini anlayır və buna hörmətlə yanaşır.

Bu yaxınlaşmanı Ankara–Əbu-Dabi münasibətlərindən tam ayırmaq olmaz. Türkiyə ilə BƏƏ arasında son on ildə ciddi gərginliklər yaşanıb. 2016-cı il hərbi çevriliş cəhdi fonunda Ankara BƏƏ-ni maliyyə dəstəyi verməkdə ittiham etdi. 2017-ci il Qətər böhranında Türkiyə Dohanın yanında dayandı, BƏƏ isə əks cəbhədə yer aldı. 2019-cu ildə BƏƏ erməni soyqırımı məsələsini gündəmə gətirdi, hətta bəzi əmirliklər bunu rəsmən tanıdı. 2020-ci ildə BƏƏ-nin Davud anlaşmasının imzalanması isə Ankarada qəzəblə qarşılandı.

Sil

Türkiyə–BƏƏ münasibətləri normallaşsa da, Sudan və Liviyada mövqe fərqləri qalmaqdadır. Liviya məsələsində 2019–2020-ci illərdə tərəflər tam əks düşərgələrdə idi. Türkiyə BMT tərəfindən tanınan Tripoli hökumətini açıq hərbi-siyasi şəkildə dəstəklədi. BƏƏ isə general Xəlifə Həftərin qüvvələrinə siyasi, maliyyə və dolayı hərbi yardım göstərdi. Sonradan cəbhə donduruldu, amma strateji baxış fərqi qalır.

Sudanda da fərqli yanaşmalar mövcuddur. Türkiyə daha çox mərkəzi dövlət institutlarının qorunması və siyasi sabitlik xəttini önə çəkdi. BƏƏ isə Qırmızı dəniz hövzəsi, limanlar və regional təsir imkanları üzərindən müxtəlif yerli aktorlarla paralel əlaqələr qurdu. Burada fərq ideoloji yox, geosiyasi alət seçimindədir.

Ərdoğana açıq müxalif mövqedə olan Sedat Pekerin uzun müddət BƏƏ-də yaşaması Ankara üçün həssas və narahatlıq yaradan məsələ olub. Problem təkcə Pekerin orada olması yox, onun məhz BƏƏ-dən çıxış edərək Türkiyənin daxili siyasi gündəmini silkələyən videolar yayması idi. Bu durum Türkiyə–BƏƏ münasibətlərinin ən gərgin dövrünə təsadüf edirdi və Ankarada “dost ölkə ərazisindən dolayı təzyiq” kimi qəbul olundu. BƏƏ rəsmi şəkildə Türkiyənin daxili işlərinə qarışmadığını bildirsə də, Pekerin uzun müddət toxunulmaz qalması narazılıq doğururdu. 2021-ci ildən sonra Ankara–Əbu-Dabi xəttində normallaşma başlayanda Pekerin fəaliyyəti kəskin şəkildə zəiflədi və ictimai çıxışları dayandı. Bu da tərəflər arasında səssiz anlaşmanın formalaşdığını göstərdi. Nəticədə Peker faktoru münasibətləri pozan alətdən idarə olunan risk elementinə çevrildi.

Bununla belə, 2021-ci ildən sonra Ankara–Əbu-Dabi xəttində barışıq mərhələsi başladı. Qəzza və Suriya məsələsində tərəflər bu gün daha yaxın mövqelərdən çıxış edir. Məhz bu fonda Bakı ilə Əbu-Dabinin yaxınlaşması Ankara üçün problem yox, əksinə əlavə kanal rolunu oynayır. Azərbaycan Türkiyənin strateji müttəfiqidir və Körfəzlə qurduğu balans Ankara–Əbu-Dabi xəttinə də müsbət impuls verir. Bakı burada sakit, amma təsirli körpü rolunu oynayır.

Bu fon Bakının mövqeyini daha da maraqlı edir. Azərbaycan Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyi qoruyur, amma BƏƏ ilə münasibətləri Ankara–Əbu-Dabi gərginliyi prizmasından qurmur. Regional emosiyalara yox, soyuq dövlət maraqlarına əsaslanır. Körfəzlə münasibətləri alternativ yox, müstəqil geosiyasi xəttin tərkib hissəsi kimi formalaşdırır.

Azərbaycanın digər Körfəz ölkələri ilə də əlaqələri var. Qətərlə enerji və investisiya sahəsində stabil dialoq mövcuddur. Səudiyyə Ərəbistanı ilə ehtiyatlı, amma açıq iqtisadi və siyasi münasibətlər qurulub. Küveytlə maliyyə və humanitar xətt üzrə əməkdaşlıq var. Amma sistemli, çoxşaxəli və davamlı əməkdaşlıq baxımından BƏƏ açıq şəkildə ön sıradadır.

Azərbaycan yeni Körfəz oxu qururmu? Bəli. Amma bu qarşıdurma oxu deyil. Bu, enerji, təhlükəsizlik və etimad üzərində qurulan praqmatik oxdur. Və bu ox Türkiyə ilə Körfəz arasında yaranan yeni balansın daha dayanıqlı olmasına xidmət edir.

Bakı artıq sadəcə iştirakçı deyil. O, regional oyunun dizaynında iştirak edir. Açıq mesaj verir: region romantik bəyanatlarla yox, güc balansı və strateji tərəfdaşlıqlarla idarə olunur. Azərbaycan bu oyunda müşahidəçi də deyil. O, səssiz, amma dərin oynayan aktordur.

Elbəyi HƏSƏNLİ, SÜRİX

Kəşfiyyat xidmətlərinin işi çox vaxt filmlərdəki kimi təqdim olunur: gizli kameralar, şifrəli mesajlar, qaranlıq küçələr. Reallıq isə daha sərtdir. Əsl kəşfiyyat romantika deyil, səhv bağışlamayan mexanizmdir. Orada əsas dram güllələrdə yox, inanılıb-inanılmamasındadır. Tarix göstərir ki, ən böyük faciələr məlumatın olmamasından yox, mövcud məlumatın ya yanlış oxunmasından, ya da siyasi iradə tərəfindən qulaqardına vurulmasından yaranıb. Bu həqiqəti ən aydın şəkildə göstərən üç fiqur var: Mata Hari, Cicero və Rixard Zorge.

Birinci Dünya müharibəsi zamanı Avropanın ən məşhur qadınlarından biri hollandiyalı Mata Hari idi. O, nə alman, nə də fransız idi. Amma Avropanın bütün paytaxtlarında tanınırdı. Yüksək cəmiyyət salonlarına, generalların süfrələrinə, diplomatların evlərinə sərbəst girib-çıxırdı. Onu təhlükəli edən də məhz bu sərbəstlik idi. Mata Hari Almaniya üçün işləyirdi. O, sənəd oğurlamırdı, xəritə çəkmirdi. O, söhbətləri dinləyirdi. Kimin harada narazı olduğunu, hansı qərarın hansı kabinetdə müzakirə olunduğunu ötürürdü. Fransaya gəldikdən sonra Fransa kəşfiyyatı onu öz tərəfinə çəkməyə çalışdı. Rəsmi olaraq Mata Hari Fransa üçün işləməyə başladı. Amma fransızlar onun davranışlarında qəribə bir uyğunsuzluq hiss edirdilər. O, həddindən artıq rahat idi. Həddindən artıq çox şey bilirdi. Və ən əsası, həddindən artıq çox əlaqəyə malik idi.

Bu şübhəni faktla yoxlamaq üçün Mata Hari Fransa kəşfiyyatının tapşırığı ilə İspaniyaya, Madriddə göndərildi. Orada Almaniyanın hərbi attaşesi Arnold Kalle ilə görüşdü və fransızların verdiyi məlumatları almanlara ötürdü. Alman kəşfiyyatı bu məlumatları bilərəkdən açıq radio kanalları ilə göndərdi ki, Fransa radiosu onları tutsun. Mesajlarda Mata Hari H-21 kod adı ilə açıq şəkildə göstərilirdi. Bu artıq şübhə yox, sübut idi. Mata Hari Parisə qayıdan kimi həbs edildi və 1917-ci ildə camaatın qarşısında güllələndi. O, gözləri bağlı güllələnmədi. Dik durdu. Ölüm qarşısında məğrur idi. Amma kəşfiyyat üçün vacib olan onun cəsarəti yox, dərs idi: yanlış adama etibar zəncirvari ölümlə nəticələnir.

İkinci Dünya müharibəsi dövründə Ankarada baş verənlər isə kəşfiyyatın başqa üzünü göstərdi. Elyesa Bazna, kod adı Cicero, Britaniya səfirinin şəxsi xidmətçisi idi. Gecələr səfirin seyfinin açarını gizlicə götürür, ən məxfi sənədləri fotoya çəkirdi. Bu sənədləri Alman kəşfiyyatına satırdı. Cicero Almaniyaya real, dəyərli, strateji məlumatlar ötürürdü. O qədər dəyərli idi ki, almanlar ona çox böyük məbləğlər ödədilər. Amma müharibədən sonra məlum oldu ki, bu pulların böyük hissəsi saxta funt-sterlinq idi. Almaniya məlumatı aldı, amma mənbəni aldatdı. Cicero müharibədən sonra kasıb qaldı, Almaniyanı məhkəməyə verdi və uduzdu. Bu hadisə göstərdi ki, kəşfiyyatda etibar təkcə dövlətlər üçün risk deyil. Casusun özü də istifadə edilən fiqurdur.

Bu üçlüyün ən faciəvi fiquru isə Rixard Zorgedir. O, 1895-ci ildə Bakıda, o dövrdə Rusiya imperiyasının tərkibində olan neft şəhərində doğulmuşdu. Atası alman mühəndisi, anası rus idi. Uşaqlıq illərini Bakı mühitində keçirmişdi. Zorge Alman əsilli idi, amma Sovet İttifaqına xidmət edirdi. Birinci Dünya müharibəsində alman ordusunda döyüşmüş, ağır yaralanmışdı. Müharibədən sonra siyasi baxışları dəyişmiş, kommunist olmuşdu. Sonradan Sovet kəşfiyyatı onu Yaponiyaya göndərdi. Orada jurnalist və alman dairələrinə yaxın analitik kimi fəaliyyət göstərirdi. Alman səfirliyinə qədər yüksəlmişdi. Tokio siyasi elitasının içində idi.

1941-ci ilin yazında Zorge Moskvaya ən həyati məlumatı ötürdü. O, xəbər verdi ki, Almaniya SSRİ-yə hücum edəcək və hücumun vaxtını da konkret göstərdi: iyun ayı. Bu ehtimal deyildi. Bu, plan idi. Tarix idi. Zorge bu məlumatı bir dəfə yox, dəfələrlə göndərmişdi. Amma Sovet rəhbərliyi bu xəbərə inanmadı. Stalin bu məlumatı ya təxribat, ya da dezinformasiya kimi qiymətləndirdi. 22 iyun 1941-ci ildə Almaniya SSRİ-yə hücum etdi və sovet ordusu hazırlıqsız yaxalandı. Milyonlarla insanın taleyi dəyişdi. Zorge haqlı idi. Amma sistem ona qulaq asmadı.

1941-ci ilin payızında Zorge Yaponiyada ifşa olundu və həbs edildi. Sovet İttifaqı onu rəsmi şəkildə tanımadı, dəyişdirilməsi üçün cəhd göstərmədi. Zorge 1944-cü ildə Tokioda edam edildi. Ölümündən sonra, 1964-cü ildə Sovet İttifaqı tərəfindən Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görüldü. Bakıda onun adına abidə ucaldıldı. Bu abidə təkcə bir kəşfiyyatçının yox, dinlənilməyən həqiqətin simvoludur.

Burada paradoks aydındır. Mata Hari ifşa olundu və edam edildi. Cicero istifadə edildi və aldadıldı. Zorge isə doğru danışdı, amma dinlənilmədi. Bu üç hekayə kəşfiyyat tarixinin üç əsas faciəsini göstərir: yanlış etibar, aldatma və siyasi korluq.

Nəticə sadə, amma amansızdır. Kəşfiyyatda əsas problem məlumatın olmaması deyil. Problem məlumatla nə edildiyidir. Etibar yanlış adama veriləndə faciə yaranır. Doğru adama qulaq asılmayanda isə tarix dəyişir. Kəşfiyyat romantika deyil. O, səhv bağışlamayan sahədir. Və çox vaxt dövlətlərin taleyi bir casusun yox, bir qərarvericinin inanıb-inanmamasından asılı olur.

Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzəyan AŞ PA-da iki gün öncəki çıxışında Azərbaycanla sülhün real olduğunu söyləyib. Mirzəyan sülh müqaviləsinin hətta yaxın aylarda imzalanması və ratifikasiya edilməsini mümkün sayıb. O, rəsmi İrəvanın regionda uzunmüddətli təhlükəsizlik və sabitlikdə maraqlı olduğunu, dialoqun davam etdiriləcəyini bildirib.

Dünən isə Baş nazir Nikol Paşinyan bəyan edib ki, “Qarabağ hərəkatı” əbədi bağlanmalıdır, çünki onun sözlərinə görə, Azərbaycan və Ermənistan hələ Alma-Ata sənədi əsasında qarşılıqlı olaraq, bir-birinin ərazi bütövlüyünü, suverenliyi və siyasi müstəqilliyini tanıyıb.

“Bu mövzu mənim üçün artıq bağlanıb. Baş nazir kimi bu xətti izləyəcəyəm. Əgər vətəndaşlar bu siyasətlə razı deyilsə, onları inqilab etməyə dəvət edirəm. Heç bir Baş nazir vətəndaşları inqilaba çağırmamışdı, inqilab baş vermədi və biz bu siyasəti davam etdirəcəyik” – Paşinyan əlavə edib.

İnanmaq istərdik. Amma və lakin...

Əvvəla, İrəvanda mifik qurumun “nümayəndəliyi” hələ də bağlanmayıb. Separatçı-revanşistlər, o sırada özlərini “artsaxın prezidenti”, “artsax ombudsmanı”, nə bilim, “artsaxın xarici işlər naziri” adlandıran cinayətkar ünsürlər vaxtaşırı ora toplaşıb Azərbaycan dövləti əleyhinə danışır, absurd bəyanatlar səsləndirirlər.

İkincisi, Paşinyanın, Mirzəyanın sülhlə bağlı səmimiliyinə necə inanaq ki, ilin-günün bu vaxtında İrəvanda mifik “artsax qəhrəmanı”na, quldur-baş kəsənin birinə ölkə paytaxtında abidə qoyulur? Özü də harda? Orta məktəbin həyətində!

Bəli, nə qədər qəribə də olsa, yanvarın 28-də, “ordu günü”ndə və erməni rəsmilərin Azərbaycanla barışıqdan dəm vurması fonunda 147 nömrəli məktəbin ərazisində uydurma “Qarabağ qəhrəmanı” Robert Abacyanın abidəsinin açılışı olub.

Abidənin açılışı zamanı məktəbin direktoru Marqarita Ovannisyan görün nə çərənləyib: “Bu gün (yanvarın 28-i – red.) ordu günüdür və bu gün təsadüfən seçilməyib. Qoy hər bir əsgər vətən sevgisini (hansı vətən?! – red.) hiss etsin. Erməni ordusuna eşq olsun”.

Qarabağ ermənilərin vətəni imiş...

İndi bunu necə anlayaq? Zərrəcə şübhə yoxdur ki, paytaxt rəhbərliyinin, hökumətin olaydan xəbəri olub. Daha doğrusu, onların izni və köməyi ilə abidə qoyulub. O zaman məntiqi sual çıxır: “o nə pəhriz, bu nə turşu?”

Ən mühümü, həmin məktəbin timsalında erməni uşaqlar “artsax qəhrəmanları”ndan görəsən yaxşı nə öyrənə, hansı nümunəni götürə bilərlər? Əlbəttə ki, böyüyüb Abacyan kimik bandit və terrorçu olmağı, Türkə nifrəti...

Xatırlatmaq yerinə düşər, ötən əsrin 20-ci illərində azərbaycanlı və türkiyəli diplomatları və siyasi xadimləri qətlə yetirmiş terrorçulara İrəvanda “Nemezis” kompleksi məhz Nikol Paşinyanın dövründə, Qarabağda antiterror əməliyyatından cəmi bir neçə ay qabaq (2023, aprel) qoyulub. Açılışda hakim partiyanın təmsilçisi iştirak və çıxış edib. Rəsmi Ankara o vaxt Paşinyan iqtidarından kompleksin dərhal de-montaj olunmasını tələb eləmişdi. Gəl ki, tələb qulardı edildi.

Günün sualı da elə budur ki, erməni terrorçuların, quldur-başkəsənlərin ölkə ərazisində çoxsaylı abidə və komplekslərini SÜLH naminə sökmək əvəzinə, yenisini ucaltmaq hansı niyyətdən doğur? Erməni xalqı sülhə beləmi hazırlanır, cənab Paşinyan?!.

Zahid SƏFƏROĞLU