Merilend universitetinin alimləri müəyyən ediblər ki, ikili sistemdə olan asteroidlər bir-biri ilə qırıntılar mübadiləsi edə bilirlər. Bu qırıntılar bir göy cismindən digərinə çox yavaş şəkildə uçur. Tədqiqatçılar bu prosesi "kosmik qartopu atışı" adlandırıblar.

Araşdırmanın nəticələri "The Planetary Science Journal" jurnalında dərc olunub.

Alimlər bu nəticəyə DART missiyası tərəfindən əldə edilən şəkilləri analiz etdikdən sonra gəliblər. "Dimorfos" asteroidinin səthində yelpik formasında zolaqlar aşkar edilib. Tədqiqatçıların fikrincə, bu izlər daha böyük asteroid olan "Didim" üzərindən uçub gələn qırıntılar tərəfindən yaranıb.

Araşdırmanın aparıcı müəllifi Cessika Sanşayn bildirib ki, əvvəlcə komanda bu qeyri-adi zolaqların kameradakı və ya şəkillərin emalındakı səhvdən yarandığını düşünürdü. Lakin əlavə analiz göstərib ki, görüntülərdə əslində yavaş hərəkət edən qırıntıların zəif toqquşmalarından yaranan izlər görünür.

Hesablamalara görə, qırıntılar "Didim" asteroidinin səthindən təxminən saniyədə 30 santimetr sürətlə qopub - bu sürət insanın yeriməsindən də yavaşdır. Bu fraqmentlər "Dimorfos"a çatdıqda onun səthində yelpik formasında xarakterik izlər qoyublar./oxu.az

Razi Nurullayev: “Açıq danışmaq lazımdır: özündən həddən artıq razı məmurlar da var”; “Güclü dövlət qurmaq daha davamlı təhlükəsizlik modelidir”   

Milli Məclisin deputatı, Milli Cəbhə Partiyasının sədri Razi Nurullayev Musavat.com-a geniş müsahibə verib.

İran ətrafında baş verənlərdən başlamış, seçicilərin problemlərinə qədər bir çox mövzuları əhatə edən söhbətimiz zamanı Razi bəy olduqca maraqlı, bəzi hallarda sensasion fikirlər səsləndirib, faydalı təkliflərlə çıxış edib. Müsahibəni dəyərli oxucularımıza təqdim edirik:

- Razi bəy, ilk olaraq gündəmin əsas mövzusundan başlayaq. ABŞ və İsrailin İrana qarşı başlatdığı müharibədən hansı nəticələri gözləyirsiniz? 

- İran regionun əsas ölkələrindən biridir və orada baş verən hərbi qarşıdurma sırf iki və ya üç dövlət arasındakı məsələ deyil. Bu, Yaxın Şərqdən başlayaraq, Cənubi Qafqaza, Xəzər hövzəsinə qədər uzanan geniş coğrafiyanı təsirləndirə bilər. Ən böyük risk münaqişənin uzanması və qeyri-müəyyənliyin dərinləşməsidir. Enerji marşrutları, logistika xətləri, ticarət əlaqələri, hətta miqrasiya axınları belə dəyişə bilər. Digər tərəfdən, daxili sabitliyin pozulması ehtimalı region ölkələri üçün əlavə humanitar və təhlükəsizlik çağırışları yaradır. İstərdim ki, proseslər nəzarətdən çıxmasın və diplomatik həll imkanları qorunsun. Çünki genişmiqyaslı müharibə yalnız dağıntı və itkilər gətirir.

- Azərbaycan dövləti olaraq bu məsələdə mövqeyimiz məlumdur, ən yüksək səviyyədə münasibət bildirib. Sizcə, sonrakı addımlarımız nədən ibarət olmalıdır? Söhbət on milyonlarla soydaşımızın yaşadığı ölkədən gedirsə, sözsüz ki, biganə qalmağımız mümkün deyil... 

- Azərbaycan dövləti ən yüksək səviyyədə mövqeyini ifadə edib və bu mövqe balanslı, beynəlxalq hüquqa əsaslanan yanaşmadır. Hesab edirəm ki, sonrakı mərhələdə üç əsas istiqamət prioritet olmalıdır. Birincisi, sərhəd və milli təhlükəsizlik məsələləri. Hər hansı risk ehtimalına qarşı qabaqlayıcı tədbirlər görülməlidir. İkincisi, humanitar və ictimai həssaslıq. Söhbət on milyonlarla soydaşımızın yaşadığı ölkədən gedir. Biz emosional deyil, məsuliyyətli mövqe tutmalıyıq. Üçüncüsü, informasiya təhlükəsizliyi. Xarici proseslərin daxildə süni bölünmə yaratmasına imkan vermək olmaz. Azərbaycan vətəndaşı ilk növbədə öz dövlətinin maraqlarını əsas götürməlidir. Üçüncü bəndi daha geniş izah edim: Azərbaycanlı hər şeydən əvvəl öz dövlətinə bağlı olmalı, milli maraqları əsas götürməlidir. Biz dünyəvi və müstəqil dövlətik və xarici ölkələrdə baş verən hadisələrə münasibət bildirərkən ilk növbədə Azərbaycanın maraqları prizmasından çıxış etməliyik. Sərhədi aşan, ölkədaxili həmrəyliyə xələl gətirən və ya başqa dövlətlərin daxili siyasi gündəmini burada davam etdirməyə yönələn yanaşmalar doğru deyil. Bu məsələdə əsas məqsəd ondan ibarətdir ki, cəmiyyət daxilində parçalanma və qarşıdurma yaranmasın. Xarici ölkədə baş verən hadisələrə fərqli münasibətlər ola bilər, lakin bu fərqlilik daxildə qarşı-qarşıya dayanmağa səbəb olmamalıdır. Hər bir vətəndaş bilməlidir ki, dövlətin rəsmi mövqeyi artıq açıqlanıb və beynəlxalq münasibətlər məhz həmin çərçivədə qurulur. Yəni emosional yanaşmalardan daha çox, dövlət maraqları və milli həmrəylik əsas götürülməlidir. Cəmiyyət olaraq birliyimizi qorumalı, dövlətimizin rəsmi mövqeyinə hörmət etməli və ölkə daxilində süni gərginlik yaradacaq davranışlardan uzaq durmalıyıq.

- Körfəz ölkələri, həmçinin Qərb koalisiyasına daxil olan ayrı-ayrı paytaxtlar da bu və ya digər formada İrana qarşı sərt münasibətlərini ifadə edirlər. Sonrakı gedişatda Rusiya və Çinin müdaxiləsi realdırmı? Bu müharibə Üçüncü Dünya müharibəsinə çevrilə bilərmi? 

- Böyük güclərin maraqları bu regionda toqquşur və bu, faktdır. İran həm Rusiya, həm də Çin üçün strateji tərəfdaşdır. Ona görə də, bu ölkələrin İranın ciddi şəkildə zəifləməsində maraqlı olduğu inandırıcı olmaz. Rusiya müxtəlif formalarda - texnologiya, silah sistemləri, kəşfiyyat məlumatları və hərbi-texniki əməkdaşlıq çərçivəsində İrana ola bilsin ki, dəstək verməkdədir. Çin də iqtisadi, texnoloji və müəyyən sahələrdə təhlükəsizlik əməkdaşlığı vasitəsilə yardım göstərə bilər. Lakin bu dəstəyin açıq və birbaşa hərbi müdaxilə formasında olacağını düşünmürəm. Daha çox pərdəarxası, dolayı və strateji kanallar üzərindən həyata keçirilən mexanizmlər real görünür. Heç bir böyük güc hazırkı mərhələdə açıq qarşıdurmaya girərək, qlobal müharibə riskini artırmaq istəməz. Müasir dünya düzənində iqtisadi asılılıqlar, enerji bazarları və beynəlxalq maliyyə sistemi o qədər iç - içədir ki, açıq dünya müharibəsi bütün tərəflər üçün dağıdıcı olar. Bu səbəbdən mən Üçüncü Dünya Müharibəsi ssenarisini real hesab etmirəm. Daha çox regional eskalasiya və böyük güclərin dolayı təsir mübarizəsi modelini görürəm. Əsas məsələ odur ki, diplomatik kanallar tam bağlanmasın və proses nəzarətdən çıxmasın.

- Yeri gəlmişkən, bir zamanlar seçki kampaniyasında Pakistandan atom silahı alacağı barədə vəd verən Razi Nurullayev nüvə enerjisi əldə etməyə çalışan İranın başına gələnlərdən sonra nələr düşünür? Sözünüzdə qalırsınız?

- Siyasətdə bəzən təhlükəsizlik balansı ilə bağlı sərt tezislər səsləndirilə bilər. Amma dövlət siyasəti fərdi kampaniya ritorikasından fərqlənir. Azərbaycan bu gün nüvə silahının yayılmasının əleyhinədir və beynəlxalq öhdəliklərinə sadiqdir. Mən hesab edirəm ki, real güc təkcə silahda deyil, iqtisadiyyatda, texnologiyada və milli birlikdədir. Güclü dövlət qurmaq daha davamlı təhlükəsizlik modelidir.

- Razi bəy, siz, parlamentin Aqrar siyasət komitəsinin sədr müavini olaraq seçicilərlə ən çox ünsiyyətdə olan, hətta onların evlərində, həyətlərində və əkin sahələrində qayğıları ilə maraqlanan, təşəbbüslər, çağırışlarla çıxış edən deputatlardansınız. Ümumiləşdirsək, bu gün seçicilərinizin timsalında ölkə vətəndaşı nə istəyir? 

- Açıq desəm, insanlar böyük geosiyasi mövzulardan çox, gündəlik həyatlarını maraqlandıran məsələlərin həllini istəyirlər. Sənədsiz evlər, qazlaşdırma, su və işıq təminatı, torpaq sənədləri, sosial ödənişlər, məşğulluq, kredit problemləri - bunlar vətəndaşın real gündəmidir. Amma burada daha ciddi və sistemli bir problem var. Bir çox hallarda məsələlərin həlli süni şəkildə uzadılır. Vətəndaş haqlı olduğu halda belə, nəticə əldə edə bilmir. Sənəd bir qurumdan digərinə göndərilir, aylarla “məktub dövriyyəsi” davam edir. Problem yerli səviyyədə həll oluna biləcəyi halda mərkəzə yönləndirilir, oradan yenidən geri qaytarılır və proses uzadılır. Bu isə insanı yorur və dövlətdən narazı salır. Təəssüf ki, həddindən artıq mərkəzləşmə var. Yerli icra strukturlarının real qərarvermə imkanları məhduddur. Rayon səviyyəsində çox az məsələ yerindəcə həll olunur. Hamı yuxarı instansiyanın qərarını gözləyir. Nəticədə məsuliyyət yayılır, konkret cavabdehlik zəifləyir. Bəzi hallarda isə yerli səviyyədə süni narazılıq mühiti formalaşır. Problem həll oluna biləcəyi halda uzadılır, vətəndaşın əsəbi artır, cəmiyyətdə gərginlik yaranır. Halbuki operativ və ədalətli qərar mexanizmi olsa, bu narazılıqların əksəriyyəti ümumiyyətlə, yaranmaz.

Seçici deputatdan əlçatanlıq və nəticə gözləyir. İnsan istəyir ki, haqlı olduğu məsələ kağız üzərində qalmasın. Mən də çalışıram ki, vətəndaşın yanında olum, məsələləri nəzarətdə saxlayım və nəticəyə qədər izləyim. Hesab edirəm ki, çıxış yolu səlahiyyətlərin müəyyən hissəsinin yerli səviyyəyə verilməsi, məsuliyyətin konkretləşdirilməsi və bürokratik dövriyyənin minimuma endirilməsidir. Dövlət mexanizmi vətəndaşı yormamalı, ona xidmət etməlidir. 

- Məmurlarla münasibətiniz necədir? Sizi eşidirlərmi? Telefonunuzu açan nazirlər varmı?

- Fərqli təcrübələrim var. Elə qurumlar var ki, operativ reaksiya verirlər, məsələni araşdırır və nəticə barədə məlumat təqdim edirlər. Amma təəssüf ki, bunun əksi olan hallar da mövcuddur. Açıq danışmaq lazımdır: özündən həddən artıq razı məmurlar da var. Kreslosunu əbədi hesab edənlər, vəzifəni dövlətə xidmət yox, şəxsi status kimi görənlər var. Hətta vəzifədən gedəndən sonra əvvəlki “böyüklük” həcminə qayıdan, reallıqla üzləşən məmurlar da az deyil...

Telefonu açmayan, deputat müraciətinə operativ reaksiya verməyən qurumlar da var. Halbuki deputatın müraciəti konkret vətəndaşın problemidir və ona laqeyd münasibət əslində vətəndaşa münasibətdir. Hesab edirəm ki, deputat -məmur münasibətlərində institusional islahatlara ciddi ehtiyac var. Bu münasibət şəxsi əlaqələr üzərində yox, qanun və məsuliyyət üzərində qurulmalıdır. Deputatın zənginə, müraciətinə cavabın icra mexanizmi və nəticə hesabatı daha aydın tənzimlənməlidir. Yoxsa ki, şablon cavablar bezdiricidir. Mənim şəxsən narazı olduğum qurumlar var və bundan sonra iş üslubumu daha sərt və sistemli quracağam. Məsələləri rəsmi məktubla qaldıracaq, icrasını mərhələli şəkildə izləyəcək və nəticə əldə olunana qədər nəzarətdə saxlayacağam. Çünki məsələ şəxsi ambisiya deyil, vətəndaşın haqqıdır. Qarşıdurma tərəfdarı deyiləm. Amma məsuliyyət tələb etmək deputatın borcudur. Dövlət mexanizmi işləməlidir və işləməyən hissələr islah olunmalıdır.

- Qeyd etdiyiniz kimi, parlamentin iclaslarında sənədsiz, qazsız evlərdən tutmuş, digər məsələlərə qədər bir sıra problemlərlə bağlı müraciətlər etmisiniz. Bəs “yuxarılar”da səsiniz eşidilirmi, problemlər həllini tapırmı?

- Açığını deyim, təəssüf ki, çox zəif. Bəzən reaksiya verilir və məsələ həllini tapır, amma bu, sistemli və stabil mexanizm deyil. “Bəzən hə, bəzən yox” yanaşması var. Əslində, deputat parlament tribunasından məsələ qaldırırsa, aidiyyəti qurum dərhal reaksiya verməli, rəsmi izahatını təqdim etməli və mövqeyini bildirməlidir. Bu, həm qanunverici orqana hörmət, həm də dövlət idarəçiliyinin normal prinsipidir. Əgər reaksiya verilmir və ya məsələ görməzlikdən gəlinirsə, bu, artıq tutduğu vəzifəyə bir status kimi baxmaq və dolayısı ilə dövlət orqanına qarşı hörmətsizlikdir. Deputatın çıxışı şəxsi fikir deyil – arxasında vətəndaşın problemi dayanır. Ona görə də reaksiya mexanizmi daha ciddi və sistemli olmalıdır.

- Razi bəy, yerli televiziyalara baxırsınızmı? Son vaxtlar ayrı-ayrı aparıcılar və müğənnilərə qoyulan efir qadağalarından yəqin xəbəriniz var. Bu arada, uzaqlaşdırılmasından təəssüf etdiyiniz aparıcı və müğənni oldumu? Sizin televiziyalarda “səliqə-səhman”ın yaradılması ilə bağlı təklifləriniz də maraqlıdır.

- Siyahıda olanlardan xeylisini tanımadım açığı. Hesab edirəm ki, efir məkanı dövlətin ideoloji və mənəvi təhlükəsizlik sahəsidir. Televiziya sadəcə əyləncə platforması deyil, ictimai rəyə təsir edən ciddi vasitədir. Ona görə də məsuliyyətli, keyfiyyətli və milli-mənəvi dəyərlərə uyğun olmalıdır. Mən şəxsən televiziyada daha çox ciddi verilişlərə baxıram - analitik proqramlar, ictimai-siyasi müzakirələr, maarifləndirici layihələr mənim üçün maraqlıdır. Çünki televiziya cəmiyyətin düşüncə səviyyəsini formalaşdırmalıdır. Baxdıqca zövq aldığım proqramlar isə televiziyalarda yayımlanan kənd həyatına aid çəkişlişlərdir. Kəndlərimizə həvəslə və məmuniyyətlə baxıram. Amma təəssüf ki, bayağı və əxlaqa zidd məzmunlar əsasən, sosial şəbəkələrdə qarşıma çıxır. Açıq deyim, buna çox pis baxıram. Cəmiyyətə zövqsüzlük, aqressiya və primitiv davranış modeli təqdim edən kontent nə azadlıqdır, nə də inkişaf. Bu, sadəcə deqradasiyadır. Eyni zamanda hesab edirəm ki, qadağalar selektiv və emosional olmamalıdır. Şəffaf meyarlar olmalıdır və qanun hamıya eyni tətbiq edilməlidir. “Səliqə-səhman” inzibati cəza ilə deyil, peşəkar standartlar, etik çərçivə və media məsuliyyəti ilə yaradılmalıdır. Əgər qaydalar aydındırsa və hamıya şamil olunursa, o zaman həm azadlıq qorunar, həm də keyfiyyət təmin olunar.  

- Bu günlərdə işğaldan azad olunmuş ərazilərdəki tikintilərlə bağlı parlamentdəki çıxışınıza reaksiya verən komitə sədri Siyavuş Novruzovun arqumentlərindən sonra söz alarkən bir çoxları gözləyirdi ki, ənənəvi qaydada etirazınızı bildirəcəksiniz. Amma həmkarınıza təşəkkür etdiniz. Bunu mədəni polemika nümunəsi hesab edək, yoxsa...

- Parlament emosional qarşıdurma meydanı deyil, arqumentli debat yeridir. Mənim təşəkkür etməyim bir çoxları tərəfindən fərqli yozuldu. Amma əslində bu, mənim mədəni etirazım idi. Çünki həmkarım mənim çıxışıma məsələnin reallığı və mahiyyəti baxımından yox, daha çox şəxsi prizmasından yanaşmışdı. Mən isə polemikanı şəxsi siyasi maraqlar müstəvisinə keçirməyi düzgün hesab etmədim. Təşəkkür etməklə göstərmək istədim ki, məsələni emosional qarşıdurmaya çevirmirəm və müzakirəni şəxslər üzərindən deyil, arqumentlər üzərindən aparmaq tərəfdarıyam. Bu, nə geri addım idi, nə də razılaşma. Bu, sadəcə parlament mədəniyyətinə uyğun formada mövqeyimi ifadə etmək idi. Mən hesab edirəm ki, siyasi yetkinlik bəzən səsini qaldırmaqda yox, tonu aşağı salaraq mesajı daha aydın verməkdədir.

- Yaxın günlərdə hökumətin parlamentdə hesabatı dinləniləcək və münasibət bildiriləcək. İndidən rəyinizi bilmək olarmı? Etimad göstərəcəksinizmi?

- Mən hər zaman faktlara əsaslanıram. Uğurlu göstəricilər varsa, dəstək verəcəyəm. Problemlər varsa, onları da açıq deyəcəyəm. Meyar sadədir: vətəndaşın həyatında real dəyişiklik varmı?

- Razi bəy, aprelin 1-də 55 yaşınız tamam olacaq. Qoşa 5-i necə qeyd etməyə hazırlaşırsınız? Maraqlıdır, müxalif düşərgənin parlamentarı dövlətimizdən ənənəvi yubiley mükafatı gözləyirmi?

- Böyük təmtəraq planlaşdırmıram. Ailə və yaxın dostlarla qeyd etmək kifayətdir. Dövlət mükafatı məsələsinə gəlincə, - nə deyim, vallah…(Gülümsəyir)

Elşad Paşasoy,
Musavat.com

"Atlas" Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri, tanınmış politoloq Elxan Şahinoğlu TV Musavat-ın canlı efirində qonaq olub.

Musavat.com xəbər verir ki, politoloq regiondakı son hadisələrlə bağlı mühüm açıqlamalar verib.

Daha ətraflı fikir və təhlilləri izləmək üçün videonu təqdim edirik:

Son bir həftədə cəmiyyətdə ən çox müzakirə olunan mövzu heç şübhəsiz ki, telekanalların durumudur. Bu gün üç aparıcının efirdən kənarlaşdırılması bu mövzuya xüsusi diqqətin ayrılmasına səbəb oldu.

Bəs aparıcıların efirdən kənarlaşdırılması çıxış yoludurmu? Telekanalları baxımlı etməyin yolları nədən ibarətdir? Vaxtilə Space TV-nin rəhbəri olmuş Kamil Şahverdi TV Müsavatın aparıcısı Sevinc Telmanqızına müsahibə verib və işin “mətbəx”ində özünü göstərən bir çox problemlərdən bəhs edib.

Müsahibənin videoversiyasını aşağıdakı linkə daxil olmaqla izləyə bilərsiz.

Musavat.com

Deputat, Milli Məclisin Elm və təhsil komitəsinin sədri Anar İsgəndərov Musavat.com-a kifayət qədər maraqlı, sensasion açıqlamalarla zəngin müsahibə verib. Azərbaycanın tanınmış tarixçilərindən biri, tarix elmləri doktoru, professor, Bakı Dövlət Universitetinin “Mənbəşünaslıq, tarixşünaslıq və metodika” kafedrasının müdiri (1999-cu ildən) olan dəyərli ziyalımızla söhbətimizi ilin əvvəlindən planlaşdırsaq da, yalnız bu günlərdə imkan oldu. 1956-cı ilin 10 yanvarında Masallı rayonunun Kolatan kəndində anadan olan Anar İsgəndərov 70 illiyi münasibətilə Prezident tərəfindən yüksək qiymətləndirildi. Dövlət başçımızın 2026-cı ilin 9 yanvar tarixli Sərəncamı ilə tarixçi alim Azərbaycan Respublikasının ictimai-siyasi həyatında səmərəli fəaliyyətinə görə “Şöhrət” ordeninə layiq görüldü. Komitə sədri ilə söhbətimizin ikinci bölümünü oxucularımıza təqdim edirik:

(Əvvəli ilə buradan tanış ola bilərsiniz)

- Anar müəllim, sizin otağınızın pəncərəsi parlament binası üzərindəki üçrəngli bayrağımızın dalğalandığı səmtə açılır. Çox maraqlıdır, sonradan Cümhuriyyətimizin çox qiymətli araşdırmaçılarından biri kimi məşhurlaşan tarixçi alimimiz ilk dəfə üçrəngli bayrağımızın sorağını nə zaman öyrənib, onu kəşf edib?

- Biz Tarix fakültəsinin yeganə qrupu olmuşuq ki, tarix fakültəsində oxuduğumuz dövrdə üçrəngli bayraq haqqında məlumatımız var idi. Bunun səbəbini sizə deyim.1973–1978-ci illərdən söhbət gedir. Təsəvvür edin, bizim qrupda oxuyanlar arasında Nəsib Nəsibzadə - Cümhuriyyətin ilk tədqiqatçılarından biri, Milli Azaddlıq Hərəkatının öncüllərindən Etibar Məmmədov kimi şəxslər var idi. Yəni bunlar eyni qrupun tələbələri idi. Həmin dövrdə də biz Azərbaycanın 1918–1920-ci illəri ilə bağlı kitab oxumasaq da, kifayət qədər məlumat əldə edirdik. Məsələn, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə haqqında biz o zaman eşidirdik, artıq müəyyən bilgilərimiz vardı.

- Hansı mənbələrdən?

- Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qələbəsi ilə bağlı kitablar var. Sonradan həmin kitabları yazanların bəziləri özlərini “millət qəhrəmanı” adlandırdılar. Həmin müəlliflər Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni, Əliməradan bəy Topçubaşovu, Nəsib bəy Yusifbəylini tənqid edirdilər. Onda suallar yaranırdı: Əlimərdan bəy, Nəsib bəy, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə kimdir? Onda müəyyən qədər məlumat toplamaq mümkün olurdu. Həm də o zaman bütün akademiyalara – bunu az adam bilirdi – xarici jurnalların xülasələri gəlirdi, o jurnalların xülasələrində tutaq ki, Kazızadənin, lap erməni olsun, Syuninin, Svyataxovskinin kitabı çıxıb, bu kitabların xülasələrində həmin müəlliflərlə bağlı məlumat olurdu. Tutaq ki, Kazımzadə Cənubi Qafqazla bağlı kitab yazıb, orda Azərbaycanın 1918–1920-ci illəri var idi. Yaxud Svyataxovskinin yazdığı kitabda həmin dövr Azərbaycandan bəhs olunurdu. Ona görə də həmin müəlliflərin adlarını ilk dəfə orda gördüm. Təbii ki, ən geniş və sistemli məlumat əldə etmək yalnız SSRİ dağılandan, müstəqillik qazanmağımızdan sonra mümkün oldu. Çünki arxivlər açıldı. Arxivlər açıldıqdan sonra mən Türkiyə, Gürcüstan, Rusiya arxivlərində kifayət qədər sənədlər əldə edə bildim. Hətta İrana getməsək də, Cümhuriyyət dövrü, İran və Cümhuriyyət münasibətləri ilə bağlı kifayət qədər arxiv sənədlərini Azərbaycana gətirə bildik.

- Anar müəllim, Masallı rayonunun Kolatan kəndindən başlayan müqəddəs yolçuluq davam edir. Dövlət başçımız ötən ay 70 illik yubileyini münasibətilə Sizə yüksək etimadını bir daha ifadə etdi, “Şöhrət” ordeni ilə təltif etdi. Necə hissdir? Bu, bir ziyalı üçün zirvədir, yoxsa hələ yolun yarısı hesab edirsiniz? O zaman kənddən gələndən, təyinat müddəti başa çatandan sonra Bakıya qayıdan tarixçi alimin düşüncələrində hansı hədəflər var idi?

- (Düşünür) Mən belə düşünürəm ki, nə zaman insan xoşbəxt olur? Arxaya baxanda həyatının bütün mərhələləri ilə barışa bilirsə, o insan xoşbəxtdir. Həyat düz xəttdən ibarət deyil, cızıqvari xəttdir, onun enişi də var, yoxuşu var. Onun uğuru da var, uğursuzluğu da var. Amma o həyatı yaşamısan, bu, böyük nemətdir. Mən xarakter etibarilə azad ruhlu tələbə olmuşam. Düzdür, qoltuğumda jurnal olub, mən sinif nümayəndəsi olmuşam. Həm də Allah mənə fiziki güc vermişdi, cavanlığımda həmişə o güclə öyünmüşəm. İllər keçəndən sonra dedim yox, onun da bir dövrü var.

- Peşəkar idmanla məşğul olmusunuz, eləmi?

- Mən ikinci kursda 52 kiloqram çəkidə sambo üzrə Azərbaycan çempionu olmuşam.

- Niyə davam etdirmədiniz?

- Davam etdirmək deyəndə ki...Kifayət edirdi ki, ozamankı Azərbaycan Dövlət Universiteti çərçivəsində idmançı olaraq qalım. Çünki o vaxt lap uzaqlara getmək mümkün deyildi. İdmanda belə bir qayda var: göz zəifdirsə, əgər sən idmanı davam etdirsən, gözlərində problemlər yaranır. Mən artıq ikinci kursdan eynək taxmağa başladım, həkim də idmanı məsləhət bilmədi. Amma, bayaqkı sualınıza qayıdım, çox şərəfli bir həyat yaşamışam. Çətin olub, amma mən yeganə tələbə olmuşam və indi bəlkə də nadir müəllimlərdənəm ki, elmlər doktoru, professor barədə demirəm, mən həyatın hər gününü yazmışam.

- Gündəlik?

- Əlbəttə. Özü də elə-belə yox. Ədalətlə yazmışam. O yazılarım da var, qayıtdım, gəldim. Axı, həmin vaxt Bakıda qeydiyyatın olmasaydı, sənə iş olmazdı. Azərbaycan Dövlət Universitetinə gəldim, məni qəbul eləmədilər. Vaxtilə kafedra müdiri mənə telefon göndərmişdi ki, səni aspiranturaya dəvət edirəm, gəlmədim. Nə üçün gəlmədim? Kənddə ev tikdirirdim, gəlsəydim, o işlər yarımçıq qalacaqdı. Gəldim, kafedra müdirinə heç nə demədim. Çox sərt və savadlı bir adam idi, Allah rəhmət eləsin. Demişdi ki, ayağını universitetə qoymasın! Qoymadım. Mən iki il AZİ-də - Azərbaycan Neft-Kimya İnstitutunda - işlədim, fəlsəfə kafedrasında. Amma Allahın qisməti imiş, nəhəg bir insanın kafedrası idi, Ənvər Əhmədovun. Fəlsəfə kafedrasının müdiri. Abbasqulu ağa Bakıxanovu o bizə verib, onun tədiqatlarından bizə gəlib. Onun yanında sərasər iki il işlədim, o mənə dərs verdi. Hətta mənə elmi ateizm fənnindən dərs deyəndə mısmırığımı salladım, dedir ki, sənə demirəm, sən də bəzi ateistlər kimi danış. Sən dinin tarixindən danış, axı sən tarixçisən. Bir də sənə pul lazımdır, kirayənişinsən kirayənin pulunu verəsən. İllər keçdi, gördüm düz deyir.. Ondan sonra Universitetə gəldim.

- Artıq neçə ildir BDU-dasınız?

- 1984-cü ilin fevral ayından indiyədək Universitetdəyəm. Bütün həyatım universitetlə bağlıdır.

- Heç imtahanda kəsdiyiniz tələbələr olub?

- Belə deyək. Mən Universitet tarixində nəyin əsasını qoydum? İstəmədim ki... Müəllim ki, barmağını silkələyir “gör indi imtahanda neyləyəcəyəm!” Ümumiyyətlə, mən uzun illər imtahanlara girməmişəm. Həm də tələbələrim “bu, Anar müəllimdir” deyirdilər. Ardını da deyirdilər, daha onu demirəm. Bəlkə də mən yeganə müəlliməm ki, 26 ildir kafedra müdiriyəm, tələbəmdən üzr də istəmişəm. Üzr istədiyim gün evə daha rahat getmişəm, namazımı daha rahat qılmışam. Səhv olub da, qərar vermişəm, məlum olub ki, səhvdir. Mən deməmişəm ki, nə danışırsan, kafedra müdiri də üzr istəyər? Yox. Kafedra müdirliyindən əvvəl mən insanam. Hər gün əllərimi göyə qaldırıb, Allahıma dua edirəm. Yoxsa nə təhər olur, burdan qərarım haqsız olur, orda da əllərimi İlahiyə açıram. İlahi deyən adam onu da bilməlidir. Tələbə də kiminsə övladıdır. Bir də ki, ümumiyyətlə, mən xüsusilə qız tələbələrə münasibətdə bir az daha həssas olmuşam. Rəhmətlik Ənvər Əhmədovun deyimi var idi, mən onu vəsiyyət kimi qəbul etmişdim ki, qız uşaqlarına qiymət yazarkən daha ədalətli və diqqətli olun, axı, sizin ananız da qız olub. Desəm ki, heç kimə “2” yazmamışam, elə hesab eləyin ki, düz deyirəm. Olmayıb. Bir də ki, ana tərəfdən mən seyid olduğuma görə, seyid-peyğəmbər övladı qabağıma gəlibsə, bunu artıq cəsarətlə deyirəm, heç bir zaman ola bilməz mən ona qiymət yazmayım. O mümkün deyil. Çünki anam erkən dünyasını dəyişəndən sonra mən bu dünyaya onun gözü ilə baxmışam bu günə qədər. Nə uğurlarım olubsa, mən gedib o qəbirdən xeyir-dua almışam, o daşdan yox. Mən bilirdim ki, bütün uğurlarıma sevinir. Namizədlik olsun, doktorluq olsun, ailə qurmağım, ev almağım, millət vəkili seçilməyim olsun. Fərq etməz, ilk növbədə gedib o qəbri qucaqlamışam ki, mən gəlmişəm, bütün uğurlarımı onunla bölüşmüşəm. Ona görə də danışdığım adamdan Mir kimov eşidən kimi daha həmin şəxsi yox, anamı görürəm. Elə bilirəm onun gözləri məndədir ki, yaxşılıq elə, eləməlisən! Bu günə qədər də onunla öyünmüşəm ki, özüm anamın qulluğunda dura bilmədim, amma Əhli-Beytin hər bir üzvünün sözü mənimçün qanundur.

- Ruhu şad olsun. Yəqin yubiley təltifinizlə bağlı da ananızla həmsöhbət olmusunuz...

- Təbii ki. Prezident tərəfindən mənə ilk verilən medal “Tərəqqi”dir. Ondan sonra “Vətənə xidmətə görə” ordeni alan yeganə müəlliməm. O, dövlət qulluğunda verilən ordendir. Amma dövlət başçımız mənə Verdi. Nə üçün? Cümhuriyyət dövründə apardığım tədqiqatlarıma, xidmətlərimə görə. Prezidentin Fəxri diplomunu bəlkə də mən yaşda alan olmayıb. Amma mən Prezidentin Sərəncamı ilə belə etimada layiq görülmüşəm. Təbii ki, növbəti orden də böyük etimad, böyüj məsuliyyətdir. Mən dövlətimi sevirəm, dövlət başçımızı sevirəm. Mən Ümummilli Lider Heydər Əliyevin mənimlə danışıqlarından zvq alan insanam. Çox gözəl mükaliməmiz olub. Bu cümlə mənə məxsusdur ki, sərt təbiət sərt insanlar yetirir. Deyib “sən məni nəzərdə tutursan?” Demişəm bəli, cənab Prezident! Məndən sonra, növbəti tədbirdə deyib: “o düz deyirdi, Naxçıvanın sərt təbiəti olmasaydı, Heydər Əliyev olmazdı. Mən o fikrimlə fəxr edirəm. Biz Azərbaycanın dövlət başçısının əsgəriyik. Bu illər ərzində bu müstəqilliyi qazanmaq, qoruyub-saxlamaq üçün nə mümkünsə, onun əsgəri olaraq eləmişik. Həm də tarixçilər müstəqillik, azadlıq, qalib gəlmək nədir, bunu çox gözəl bilirlər, başqalarının xətrinə dəyməsin. 2020-ci ildən sonra mən Türkiyənin ali məktəblərinə getmişdim. O məktəblərdə ustad dərslərim var idi, rektorlara demişdim ki, yolda, ətrafda nə qədər erməni var, çağırın. Soruşurdular ki, hocam, niyə? Deyirdim, mən qalibəm, qoy gəlib, görsünlər ki, qalib öz xalqının tarixini, qəhrəmanlığını necə tərənnüm edir. Həm də necə qalib? Nadir şahdan sonra torpaqları geri qaytaran dövlət başçımız olmamışdı. İlham Əliyev yeganə dövlət başçısı, birincidir ki, Azərbaycanı ilk dəfə bütün bəlalardan qurtardı. Xankəndidə ki, 1923-cü ildən 2023-cü ilədək bir bəla var idi, muxtar qurum adında, onu tarixdən sildi. Bu dəqiqə Azərbaycandan kənarda nə qədər qışqırırlar, qışqırsınlar. Alternativimiz də var: sən azərbaycanlı əhaliyə imkan ver, öz dədə-baba yurdunda yaşasın, erməni də gəlsin, Azərbaycan qanunları ilə yaşasın.

- Azərbaycana qarşı nə vaxtsa cinayət törətməyən erməniləri deyirsiniz yəqin...

- Əlbəttə. Bax, bu, dövlət başçısının elə bir qəhrəmanlığıdır ki, heç bir opponent onunla bağlı heç nə demir. Deməsi də mümkün deyil. Çünki qazandığını qazandı, ərazi bütövlüyümüzü təmin etdi. Bu qələbələr tarixə yazıldı. Qazanan həm də xalqdır. Belə bir Liderdən mükafat almağın özü də böyük şərəfdir. Ən böyük təşəkkür dövlət başçısına düşür. Mən də mükafatı alandan sonra gözəl bir məktub yazdım, gördüm Prezidentin saytında çap olundu. Yazdım ki, biz həmişə əsgərik, Vətən üçün, torpaq üçün, xalqımız üçün. Tarixçi olmağın da ən böyük xoşbəxtliyi odur ki, min illərin tarixini bilirsən, ancaq orda həmişə özünü axtarırsan. Özünü axtarıb, tapanda necə sevinirsən və istəyirsən ki, sonradan ona şərik olanlar çox olsun. Bir xalq olaraq biz bu tarix yaratmışıq. Tarixi yaratmaq ayrıdır, tarixi yazmaq ayrıdır. Biz Azərbaycanın dövlət başçısının dövlət başçısı ilə qələbənin dörd şərtini unutmamalıyıq. İkinci şərtdə göstərirdi ki, problemin tarixiliyinin dünyaya çatdırılması. Biz doğrudan da Qarabağın tarixini dünyaya çatdıra bildik ki, bura bizim torpaqdır. Kim nə yazır-yazsın, sənəddə bizimdir. İndi Qərbi Azərbaycanla bağlı niyə dilimiz uzundur? Qərbi Azərbaycanla bağlı olan sənədlərimiz o qədər çoxdur ki, azərbaycanlı müəlliflərə ehtiyac yoxdur. Elə rus müəlliflərin yazdıqlarını ortaya qoy, erməni tarixçilərin yazdıqlarını ortaya qoy, denən oxuya bilirsənsə, oxu! Bax, Azərbaycan elə bir tarixi yerdir, hər daşında, hər kəsəyində türk imzası, türk adı var. 70 il ərzində nəyi yazmağa qoymadılar, indi gərək həmin 70 ilin də əvəzini çıxaq, bizim də borcumuz budur. Onda mükəmməl xalqın, mükəmməl tarixi olacaq.

Elşad Paşasoy,
Musavat.com

Rusiyanın Ukraynaya hücumu ilə başlayan müharibənin 4-cü ili tamam olur. Bu münaqişə təkcə iki ölkə arasında hərbi qarşıdurma deyil, həm də Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasını sarsıdan və qlobal siyasi balansı dəyişən bir prosesə çevrilib. Minlərlə insan həyatını itirib, milyonlarla ukraynalı isə doğma yurdunu tərk etmək məcburiyyətində qalıb. Müharibə beynəlxalq münasibətlər sisteminə, enerji və ərzaq təhlükəsizliyinə ciddi təsir göstərərək dünyanın gündəmində əsas mövzulardan biri olaraq qalmaqdadır.

Təhlükəsizlik məsələləri üzrə ekspert İlham İsmayıl müharibənin gedişatı, sülhün nə dərəcədə real olması və s. barədə Musavat.com-un suallarını cavablandırıb.

- Bir ildən çoxdur ki, ABŞ prezidenti Donald Trampın təşəbbüsü ilə Rusiya ilə Ukrayna arasında danışıqlar aparılır. Lakin tərəflər sülhə yaxınlaşa bilməyiblər. Rusiya hərbi və digər resursların Ukrayna ilə müqayisədə daha çox olduğunu düşünür və zamanın onun lehinə olduğu qənaətindədir. Müharibənin 4-cü ilində siz bu yanaşmanı necə dəyərləndirirsiniz?

- 4 gündə bitirmək istədiyi müharibəni 4 ildə bitirə bilməyən Rusiya, dövlət olaraq, Putin isə siyasi xadim olaraq strateji məğlubiyyətə uğrayıb. Ukrayna ərazisinin 20 faizini işğal etməsinə baxmayaraq, hərçənd, Krım, Donbasın müəyyən hissəsi 2014-cü ildə işğal olunmuşdu, 2022-ci ildə də işğal davam etmişdi, amma Rusiya faktiki olaraq strateji məğlubiyyətə uğrayıb. Son il ərzindəki danışıqlar ABŞ prezidentinin təzyiqlərini Rusiyaya yox, Ukraynaya yönəltməsi baxımından Rusiyanın xeyrinə oldu. Təzyiqlər konkret olaraq Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenskiyə yönəldilib. Biz bunu bir il öncə Oval kabinetdəki görüşdə aydın gördük. Rusiya bu münasibətdən belə demək olarsa, şirnikləndi və müharibəni bitirməyi yox, zaman uzansa belə öz istəklərinə çatmaq barədə qərar verdi. Üstəlik, yeni şərtlər irəli sürüldü - işğal edilən ərazilər Rusiyaya verilməlidir, sanksiyalar geri götürülməlidir, Əbu-Dabidəki danışıqlarda isə daha bir şərt əlavə olundu ki, Ukrayna işğal edilən torpaqların hüquqi cəhətdən Rusiyaya aid olmasını tanısın. Bu da qəbul edilmədi. Son bir ildə danışıqlar uzansa da, Rusiyanın resursları getdikcə tükənir. Tramp müəyyən dərəcədə Ukraynaya təzyiq etdiyi kimi, ABŞ və Avropa “kölgə donanması”na, yəni neftin daşınması və satılmasına sanksiyalar tətbiq etdiyi üçün Rusiyanın gəlir mənbələri azalıb, elə bir həddə gəlib çatıb ki, ötən aydan etibarən Rusiyanın maliyyə rəhbərləri Putinin özünü xəbərdar ediblər ki, qarşıdakı 3 ayda Rusiyanı kollaps  və iqtisadi böhran bürüyəcək, gəlirlər olmasa, davam etmək çətin olacaq. Putin çıxılmaz vəziyyətdə qalıb. O, istədiyinə nail ola bilməyib, “qələbəni” cəmiyyətə sırıya bilmir. Müharibə Rusiya cəmiyyətinə nə verdi? sualına cavab verə bilmir. Putin vaxtilə Rusiya torpaqlarını genişləndirən çarlar kimi status qazanmaq istəyir ki, tarixə düşsün. Vladimir Putin deyir ki, müharibənin başlamasının ilkin səbəbləri ortadan qalxmayıb. İlkin səbəbin biri demilitarizasiya idi, Ukrayna son 4 ildə daha çox silahlanıb - həm istehsal edir, həm də alır. Yəni, faktiki olaraq, əks proses gedib, Ukrayna güclənib. Rus dili məsələsinə gəlincə, Ukrayna bunu müzakirə etməyə hazır olduğunu bildirib. Ukrayna NATO üzvü olmamaq barədə öhdəliyə də razılıq verib. Amma Rusiyanın digər şərtləri qəbul olunmur - işğal edilmiş ərazilər Rusiyanın ərazisi kimi tanına bilməz. Bunu heç kim, o cümlədən Ukrayna prezidenti də qəbul etmir. Strateji məğlubiyyətin digər elementi isə Ukraynanın neytral qalması ilə bağlıdır. Finlandiya və İsveç başda olmaqla, NATO ölkələri böyük sərhəd boyunca Rusiyaya daha çox yaxınlaşdı.     

- ABŞ Ukrayna ordusunun Donbasdan çıxmasını təklif edir. ABŞ rəsmilərinin açıqlamalarına diqqət etsək, onlar “müharibə o zaman bitəcək” ritorikası ilə danışırlar. ABŞ təhlükəsizliyə zəmanət versə də, Rusiya həqiqətən işğal edilmiş ərazilərdə dayanacaqmı?

- Volodimir Zelenskinin son təklifi budur ki, ərazidən çəkilə bilər, amma Rusiya da eyni məsafədə geri çəkilməlidir, Ukraynın suverenliyi altında olması şərti ilə azad iqtisadi zona olsun. Bununla Zelenski müəyyən qədər güzəşt də etmiş olur, bunun üçün referendumun keçirilməli olduğunu da deyir. Rusiya isə bunu istəmir, əksinə, Ukraynın qeyd-şərtsiz geri çəkilməsini və ərazilərin öz ərazisi kimi tanınmasını istəyir. Ukrayna prezidenti hüquqi cəhətdən haqlıdır, çünki heç bir dövlət başçısı hər hansı ərazini şəxsi qərarı və bir imza ilə başqa dövlətə verə bilməz. Ərazi xalqa məxsusdur, qərarı xalq, referendum vasitəsilə verə bilər. Ukrayna xalqı isə buna razı olmaz. Rusiya müharibəni davam etdirsə də, bir ildən çoxdur ki, 100 minə yaxın itki versə də, Pokrovsk şəhərini ala bilmir,  Kupyanskı da işğal etdiyini bəyan etsə də, məlum olub ki, etməyib. Müdafiə qabiliyyətinə görə Pokrovskdan daha güclü olan Kramatorsk və Konstantinovkanın boşaldılması isə (hər birinin təxminən  100 minlik əhalisi var) mümkün deyil. Putin müharibəni davam etdirməyi, bu şəhərləri işğal etməyi düşünürsə, indiki sürətlə bu, 2 il zaman alacaq və Zelenskinin dediyi kimi, təxminən 800 min əsgər itirəcək. Rusiya buna tab gətirəcəkmi? İnsan resursları azaldıqca səfərbərliyə gediləcəksə, Rusiyada bu, artıq hərbi əməliyyat yox, rəsmi şəkildə müharibə adlandırılacaq. Bu isə Rusiya cəmiyyətində birmənalı qarşılanmayacaq. Son zamanlar bəzi rəsmi şəxslər tərəfindən müharibənin dayandırılmalı olduğu barədə fikirlər səslənir. Vaxtilə müharibənin tərəfdarı olan blogerlər belə açıq şəkildə bildirirlər ki, bu gedişat Rusiyanın parçalanmasına gətirib çıxara bilər. Ukrayna hərbçiləri Zaporojye, Xerson istiqamətində 300 kvadratkilometr ərazini işğaldan azad ediblər. Xalqın müqaviməti və mərdliyi də göstərir ki, nə hərbçilər, nə də siyasi rəhbərlik müharibənin Rusiyanın irəli sürdüyü şərtlərlə dayandırılmasına razı olacaq.

- Zelenskinin seçkilərlə bağlı yanaşması belədir ki, Rusiya sadəcə onu başqasının əvəzləməsini istəyir. Bəs Zelenskini əvəz edəcək şəxs işğalla barışacaqmı?

- Putinin imperiya ambisiyasında, şəxsi eqosunda əsas diqqət ərazi məsələsindən öncə  Zelenskinin olmamasına yönəlib. Dünyada tanınan siyasətçi bir aktyora uduzmağı qəbul edə bilmir. Putin Zelensinin müqavimətini qıra bilmədiyi üçün onu qeyri-legitim hesab edir. Müharibə vəziyyətində seçki keçirmək mümkün deyil. Seçki keçirilərsə, bəlkə xalq doğrudan da onu seçməyəcək? Amma indiki vəziyyətdə Zelenskiyə rəqib yoxdur. Real namizədlərə gəlincə, Ukraynanın Böyük Britaniyadakı səfiri, keçmiş baş qərargah rəisi Valeri Zalujnının adı çəkilir. Əvvəllər Kiril Budanovun da adı hallanırdı, amma o, artıq prezident ofisinin rəhbəridir. Zelenskiyə müxalif olan Petro Poroşenko və Yuliya Timoşenkonun hakimiyyətə gəlməsi real deyil. Real namizədlər Valeri Zalujnı və Kirill Budanovdur ki, onlar Rusiyaya qarşı Zelenskidən daha aqressivdirlər. Onların işğalla barışması, Rusiyanın şərtlərini qəbul etməsi qeyri-mümkündür. Rusiya seçkilərdə rusiyayönümlü partiyaların iştirakına ümid edir, amma Ukraynada belə bir partiya yoxdur. 

- Bayden hakimiyyəti Zelenskiyə dəstək verirdi, Tramp isə müharibəni bitirəcəyinə əmin idi. Son çıxışında isə Tramp bildirib ki, müharibə gözlədiyindən daha mürəkkəbdir. İndiki şəraitdə hansı variant daha real görünür - Rusiyaya siyasi təzyiq etmək, ya Ukraynaya hərbi dəstəyi gücləndirmək?

- Hər ikisi paralel şəkildə olsa, daha effektiv olar. ABŞ böyük ölçüdə hər ikisindən imtina edib. ABŞ silahları NATO-ya satır, onlar da Ukraynaya verir. Yəni heç bir hərbi yardımdan söhbət getmir. Maliyyə yardımı isə tamamilə dayandırılıb. Bəzi kəşfiyyat məlumatları verilir və Rusiyaya müəyyən təzyiqlər edilir. Dəstək hərtərəfli olmalıdır ki, Ukrayna bunu hiss etsin, təzyiqlər isə elə olmalıdır ki, Rusiyanı dayandırsın. ABŞ isə Ukraynaya lazımi hərbi və maliyyə dəstəyi vermir, Rusiyaya təzyiqlər aşağı səviyyədədir.  

- 62-ci Münxen Təhlükəsizlik Konfransında konfransın sədri Volfqanq İşinger bildirib ki, Ukrayna Avropanı qoruduğu müddətdə təhlükə o qədər də böyük deyil. Onun bu fikirləri birmənalı qarşılanmadı. Bir sıra məsələlərdə, məsələn, Qrenlandiya məsələsində biz bunu gördük, kifayət qədər fikir ayrılığının olduğu periodda Avropa öz təhlükəsizliyini necə qoruya bilər? 

- Avropa daha əvvəl də ciddi səhvlərə yol verib, ABŞ-yə inanıb. Donald Tramp hakimiyyətə gəldikdən sonra vəziyyətin gərgin olduğunu başa düşüblər, artıq Avropanın təhlükəsizlik çətirini yaratmaq istəyirlər, hətta nüvə silahı barədə də düşünürlər. Müzakirələrin getdiyi vaxtda fikir ayrılıqlarının olması təbiidir. Tramp Avropanı bir institut olaraq qəbul etmir. Avropa isə hələ indi anlayır ki, Trampa və ümumiyyətlə, ABŞ-yə inanmaqla çox böyük səhv edib. Sırf özlərinə məxsus hərbi doktrinanın yaradılması üçün hər ölkə büdcənin ən azı 5 faizini bu istiqamətə yönəltməlidir. Ancaq demokratik cəmiyyətlər buna etiraz edə bilər deyə ehtiyat edirlər. Avropa artıq başa düşüb ki, ABŞ-də hakimiyyətə Tramp xarakterli biri gəlsə, vəziyyəti çətin olacaq. Buna görə də indidən təhlükəsizliyini təmin etmək üçün addımlar atmağa çalışır. Təhlükə isə Rusiyadan gələ bilər. Bu səbəbdən Ukraynaya maksimum kömək edirlər, çünki Ukrayna həm də Avropa üçün vuruşur. Amma bu köməyi həqiqətən maksimum dərəcədə edirlərmi, yaxud bacarırlarmı? Əksinə, çox ləng hərəkət edirlər. Lazımi uzaqvuran raketləri verib-verməməkdə tərəddüd edirlər, ABŞ-yə Ukraynaya dəstək üçün təzyiq edə bilmirlər, yəni qoca qitə faktiki olaraq gərginlik və həyəcan içindədir. Cenevrə görüşündə maraqlı epizod oldu. Almaniya, Fransa və Böyük Britaniya nümayəndələri birbaşa masa arxasında oturmasalar da, Ukrayna nümayəndə heyəti ilə çox ciddi məsləhətləşmələr apardılar. Bu o deməkdir ki, Avropasız mümkün deyil. Rusiya isə bunu birmənalı qarşılamır. Avropanın tərəddüdü, qərarların gec qəbul olunması, ritorikanın yüngül olması, Putini hədəf göstərə bilməməsi, qorxaqlığa bərabər səviyyədə ehtiyatlılıq Ukraynanın vəziyyətini ağırlaşdırır. Rusiya Ukraynanın qərb sərhədlərinə çatsa, Polşa, Şərqi Avropa ölkələrini, o cümlədən Almaniya və Fransanı vurmaq asan olacaq. Avropa artıq sözdən əmələ keçməlidir - Ukraynaya daha çox dəstək verməli, Rusiyaya real təzyiqlər etməlidir. Müharibə davam edərsə, Avropa Ukraynanı daha çox silahlandıra bilər, nəticədə Rusiya tükənə bilər. Təəssüf ki, Macarıstan, Slovakiya, Çexiyanın mövqeyi müəyyən qərarların yekdil qəbulunu çətinləşdirir.     

- Yeni gəlmişkən, Münxen konfransında ilk dəfə Avropanın öz nüvə silahına malik olması müzakirəyə çıxarıldı. Nüvə silahının təhlükəsizlik zəmanəti olub-olmaması uzun illərdir qlobal müzakirələrin bir hissəsidir. Siz necə düşünürsünüz, hazırkı dünya nizamında nüvə silahı zəmanət hesab oluna bilərmi?

- Əlbəttə. İkinci Dünya müharibəsindən sonra, Üçüncü Dünya müharibəsi olmayıbsa, bunun səbəbi nüvə silahıdır. Nüvə silahı işə düşsə, qalib olmayacaq, dünya dağılacaq. Bu mənada nüvə silahı çəkindirici amildir. İran bu silahı əldə etmək istəyir, ABŞ-İran, İsrail-İran qarşıdurmasının səbəbi budur. Münxen Təhlükəsizlik Konfransında Fransanın rəhbərliyi və Almaniya iqtisadiyyatının köməyi ilə Avropanın nüvə başlıqlı raketlərin istehsalına başlaması müzakirə olundu. Bu, perspektivdə gözlənilə bilər. Bəzən isə nüvə silahına malik olmaq təhlükəsizlik zəmanəti hesab olunmur. Rusiya KİV-də tez-tez “Londonu, Parisi, Berlini nüvə silahı ilə vurarıq” kimi fikirlər səslənir. Bu hücumlar cavabsız qalmaz. Rusiyanın 5500-dək nüvə başlıqlı raketi var, amma Fransa və İngiltərənin malik olduğu nüvə başlıqlı raket sayı 500-dən artıq deyil. Neçə ədəd atılmasından asılı olmayaraq, atom bombası dağıdıcı qüvvəyə malikdir. Hazırda təhlükəsizlik məsələsi təkcə nüvə silahına malik olmaqla bağlı deyil. Dünyada nizam pozulduğu üçün bunun o qədər də önəmi yoxdur. Yeni dünya düzəni isə tezliklə düzələsi deyil. Bu məsələdə ədalət prinsiplərinin əsas götürüldüyü siyasi iradə daha çox rol oynayır. Ədalət və ləyaqət prinsipləri olmasa, yalnız “güclü haqlıdır” prinsipi əsas götürülsə, növbəti müharibələr qaçılmazdır.  

- Siz Ukraynaya səfər etmişdiniz. Müşahidələrinizi, gördüklərinizi mətbuatla bölüşdünüz, müsahibələr aldınız. Keçən bu dövr ərzində Ukraynadakı ekspert həmkarlarla ünsiyyətiniz olubmu? Müharibənin gedişatı ilə bağlı onların düşüncələri necədir? Qlobal güclərin maraqlarını, mürəkkəb konfiqurasiyanı və digər faktorları nəzərə alsaq, sizcə, müharibə nə zaman bitəcək? Sülh əldə olunacaqmı?

- Bu qış 4 illik müharibənin ən ağır qışı oldu -  Ukraynanın enerji sisteminin faktiki olaraq 80 faizi sıradan çıxarıldı, ancaq Ukrayna xalqı ciddi müqavimət göstərdi, mərdliklə dözdü. Ağır qış mövsümü bitmək üzrədir. Rusiya hesab edirdi ki, Ukrayna xalqı bu gərginliyə dözməyəcək, Zelenskidən müharibəni dayandırmağı tələb edəcək. Putinin hesablamaları əks-nəticə verdi. Amma Rusiya geri çəkilmək istəmir. Paradoks budur ki, Rusiyanın resursları tükənir, qalib də ola bilmir. Resursları imkan versə belə, nəzərdə tutduğu əraziləri ələ keçirmək üçün iki il vaxt lazımdır. Rusiyaya təzyiq edə biləcək dövlətlərdən birincisi Çin, ikincisi ABŞ-dir. Çinin dəstəyi getdikcə zəifləyir, çünki iqtisadiyyatına təsirləri var. ABŞ isə noyabrda aralıq seçkilərinə hazırlaşır, Tramp iyuna qədər müharibənin bitməsində maraqlıdır, amma bu, mümkün deyil. Danışıqları aparan şəxslər müharibənin ən azı bu ilin sonuna qədər davam edəcəyini hesablayırlar. İlin sonuna qədər müqavilə imzalanmayacaqsa, deməli, müharibə 2027-ci ildə də davam edəcək. Noyabrda ABŞ Senatında demokratlar çoxluq əldə edərlərsə, Trampın impiçment məsələsi gündəmə gələcək. Yeri gəlmişkən, ilk prezidentlik dövründə iki dəfə impiçment olub, amma baş tutmayıb. Üçüncü dəfə impiçmentin irəli sürülməsi konkret nəticə verərsə, müharibə daha tez bitə bilər. Tramp hakimiyyətdə qalacaqsa, Rusiya loyallığı davam etdirəcək, belə olduğu təqdirdə müharibə növbəti ilə keçəcək.  

Nigar HƏSƏNLİ,
Musavat.com

İlk yayımlanma zamanı: 20 fevral - 21:58

Son zamanlar cəmiyyətdə geniş yayılan aqressiya, kriminal hadisələrin çoxluğu, eyni zamanda narkotikəya, oğru dünyasına meylilik diqqəti cəlb edir.

Bəlkə günah sosial şəbəkələrdədir? İnsanımız bineyi-qədimdən bu neqativ hallara meyl edib, yoxsa hamı gördüyü hər şeyi çəkib yaydığı üçün belə mənzərə yaranıb? Varlılar daha çox cinayətə meyllidir, ya kasıblar? Yeniyetmə niyə evindəki silahla müəlliməsini öldürmək istəyir?

TV Müsavatın redaktoru Sevinc Telmanqızı bu dəfə eks müstəntiq, kriminal yazar Müşfiq Abbasovla söhbətləşib. Müsahibənin videosunu izləmək üçün aşağıdakı linkə daxil olun.

Musavat.com