Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin köməkçisi Hikmət Hacıyev Bakı şəhərində İsrail və Suriya rəsmiləri arasında birbaşa danışıqların baş tutduğunu rəsmi şəkildə təsdiqləyib. Bu barədə o, Jewish News Syndicate (JNS) agentliyinə verdiyi müsahibədə bəyan edib.

“Artıq rəsmi olaraq təsdiq edə bilərik ki, Bakı şəhərində İsrail və Suriya arasında danışıqlar keçirilib. Azərbaycan bölgədə sülh və sabitlik üçün körpü rolunu oynamağa hazırdır. Bizim region ölkələri ilə, o cümlədən İsrail və bir sıra müsəlman dövlətləri ilə yaxşı münasibətlərimiz mövcuddur”, – deyə Hikmət Hacıyev bildirib.

Bu açıqlama ilə Azərbaycan Yaxın Şərq diplomatiyasında tarixi rol oynamağa başladığını nümayiş etdirir. Məlum danışıqların məqsədi İsrail və Suriya arasında gərginliyin azaldılması və mümkün razılaşmalar üçün ilkin zəminin yaradılmasıdır.

Sözügedən görüşlə bağlı ətraflı detallara hələlik açıqlıq gətirilməsə də, bu prosesin diplomatik arxa planında Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və ABŞ-ın da dolayı dəstəyinin olduğu ehtimal edilir.

Qeyd edək ki, Azərbaycan bir müddətdir ki, həm İsraillə strateji tərəfdaşlıq qurub, həm də ərəb və müsəlman ölkələri ilə sıx əlaqələr saxlayır. Bu səbəbdən Bakı Yaxın Şərqdə vasitəçi ölkə kimi ciddi siyasi çəkisi olan nadir aktorlardan biri hesab olunur.

Bu bir efsane değil, insanlık tarihinin en etkileyici mühendislik başarılarından biri!
MÖ 700 ile 500 yılları arasında antik Persler tarafından inşa edilen Gonabad su kemerleri, bugün hala pompalar olmadan, elektrik olmadan, sadece yerçekimi kuvvetiyle su sağlayan 30 km'den uzun bir yeraltı tünel sistemidir!
Erişim ve bakım için her 20-30 metrede bir, bazıları 300 metreden derin dikey şaftlar inşa edildi. Ve sistem o kadar iyi organize edilmişti ki, çiftçiler arasında suyun adil bir şekilde dağıtılmasını garanti eden su saatleri bile içeriyordu!
Bu teknoloji sayesinde Yezd ve İsfahan gibi çöl şehirleri binlerce yıldır gelişti.
Ve en etkileyici şey? Bu su kemerlerinin çoğu bugün hala çalışıyor!
Bu, kadim medeniyetlerin doğayla ve mühendislik düşüncesiyle ne kadar uyum içinde ilerlediğinin bir başka kanıtıdır.
Христина Бенова
TEREF

2024-cü ildə “Şahdəniz”dən dövlətə gələn qaz gəliri nə üçün sual doğurur?

Azərbaycanda I yarımilin rəsmi statistikası açıqlanıb. Neft hasilatı, həmişə olduğu kimi, azalır, təbii qaz isə artır. Ümumilikdə, enerji daşıyıcılarının onilliklər boyu ölkəmizin həyatında oynadığı rolu nəzərə alaraq “Caspian Barrel” neft araşdırmaları mərkəzinin rəhbəri İlham Şabanla söhbət etmək qərarına gəldik.

- İlham bəy, Azərbaycanda neft erası bitirmi?

- Artıq XXI əsrin yarısının yarısını yola salmaq üzrəyik. Təqribən 14 il bundan öncə Azərbaycanın siyasi rəhbərliyi bu əsrin ölkəmiz üçün “mavi yanacaq” əsri olacağını bəyan edib. Bu da Azərbaycanın iri qaz yataqlarının işlənməsi və dünya bazarlarına çıxarılmasına hazırlıq ərəfəsində deyilmişdi. Ötən dövr ərzində görülən işlərə nəzər salsaq, bir daha aydın olar ki, atılan addımlar məhz yeni qaz yataqlarının istifadəyə verilməsi, mövcud yataqlardan çıxarılan həcmlərin artırılmasına, qaz bazarının genişləndirilməsinə, qaz ixracı coğrafiyasının daha da şaxələndirilməsinə yönəlib. Yəni ildən ilə azalan neft həcmləri o zamana qədər davam edəcək ki, olan-qalan “qara qızılın” yataqlarımızdan çıxarılması kommersiya cəhətdən hasilatçı şirkətlər üçün mənfəətli olsun.

- Bu nə vaxta təsadüf edə bilər?

- Baxır necə sayırsan və nəyi əsas götürüb proqnoz verirsən. Bu məsələ isə bir qədər yox, indidən baxanda xeyli mürəkkəbdir. Elə məsələlər var ki, onların 10, 15 və ya 20 il sonrakı vəziyyətini proqnoz etmək bəzi hallarda hətta mümkün deyil. Məsələn, indinin texniki-iqtisadi göstəriciləri ilə hesablayanda neftin maya dəyəri hər barel üçün 20 dolları aşmır, nəqletmə xərcləri və vergilər də nəzərə alınmaqla. Və nəzər yetiririk 2045-2050-ci illərə. Görürük ki, o zaman tutaq ki, 100 milyon barelədək ehtiyatımız qala bilər. Amma bu, bütün yataqlar üzrə olan ehtiyatlardır, onlar isə qeyri-bərabər bölgüdədirlər, yəni birində yarıdan çox, digərlərində xeyli az. Demək, maya dəyərləri də fərqlidir, birinin çıxarılması üçün o zaman 35-40 dollar artıqlaması ilə kifayət etdiyi halda, digər həcmlər üçün bu 50-60 və daha çox xərc tələb edə bilər. Ona görə də o zaman üçün qiymət məsələsi önə çıxır. Neftin çəlləyi 20-25 il sonra 50 dollar olacaq, ya 100 dollar, demək çətindir. Çünki qiymətə təsir edən əsas amil kimi neftin dünya enerji balansında xüsusi çəkisi və iqtisadiyyatın hansı seqmentlərində ona yüksək tələbatın olmasıdır. Son 10 ildə görürük ki, neftin nəqliyyat sektorundakı payı azalır, çünki daxili yanma mühərriklərinə alternativ çıxan nəqliyyat vasitələri bazarda öz yerini get-gedə möhkəmləndirir.

Texnoloji yeni həllər də neftin maya dəyərinə kifayət qədər təsir edən amillər sırasındadır. Təsəvvür edin ki, 2024-cü ildə “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlarında sahildən idarə edilə bilən, ancaq eyni zamanda insanların da çalışdığı neft platforması işə salındı. Bundan 5 il sonra isə “Şahdəniz” yatağında işə düşəcək platformada ümumiyyətlə insan əməyi nəzərdə tutulmayıb. Hazırda Azərbaycanda çalışan bir özəl şirkət quru yataqlarında insan əməyini kəskin azalda biləcək texnologiyaların tətbiqi üzərində çalışır.

Neftin çıxarılmasının rentabelliyinə təsir edən başqa bir məsələ isə sonrakı onilliklərdə laylardan neftçıxarma əmsalını artıra bilmək imkanlarına bağlı olacaq. Məsələn, Azərbaycanın quru yataqlarında ordakı geoloji ehtiyatların yalnız 20-28%-ni çıxardıb əmtəəlik neftə çevirmək olur, AÇG kimi nəhəng blokda isə bu göstərici 50% ətrafındadır. İndi təsəvvür edin ki, 2040-cı ildə bu göstəriciləri texnoloji həllər hesabına xeyli yaxşılaşdırmaq mümkün oldu. Demək, çıxara biləcəyimiz neft də çoxalacaq.

Ona görə də bu gündən baxıb və yalnız statistik göstəricilər əsasında neft çıxarılmasının Azərbaycanda bitməsini göz altına almağımız düzgün olmazdı.

- Elə isə indiki zamanın haqq-hesabına qayıdaq. Bu il üçün Azərbaycanın dövlət büdcəsi neftin 1 barelinin 70 dollar qiymətində formalaşdırılıb. İlin I yarısında bu göstəricilər hansı səviyyədə oldu?

- Bu sualı cavablandırmazdan öncə demək istəyirəm ki, Azərbaycan mətbuatında Azeri Light markalı neftin gündəlik dərc edilən qiymətləri əsasında bu haqda yalnız təxmini mülahizə etmək mümkündür. Dərc edilən qiymətlər Azərbaycan neftinin adətən CİF müqaviləli satış dəyərini ifadə edir. Yəni Ceyhan terminalından alıcı ilə razılaşdırılmış çatdırılma terminalınadək nəqletmə və sığorta, həmçinin tankerin gündəlik icarə qiymətlərini özündə cəmləşdirir. Daha realı FOB qiymətlər üzrə satışlardır, yəni Ceyhanda tankerdə təhvil. Amma bu da büdcədə göstərilən qiyməti tam ifadə etmir. Satıcı bu zaman terminaldakı xidmətləri ödəyir (neftin çənlərdə saxlanması və tankerə vurulması- S.K), alıcı ona neftin dəyərini ödəyir. Bank xərcləri və mühasibat əməliyyatlarından sonra büdcəyə ödənilən mənfəətdə neftin 1 barelinin satış qiyməti 70 dollardan aşağı olmamalıdır.

Bu baxımdan, neftimizin real satış qiymətini faktiki olaraq hazırda Dövlət Neft Fondunun illik hesabatlarında və Hesablama Palatasının hesabatlarında görmək mümkündür.

London Əmtəə Birjasının statistikasından çıxış etsək, “Brent” markalı neftin cari ilin ilk yarısında orta qiyməti 69,7 dollar təşkil edib. Nəzərə alsaq ki, Azərbaycan nefti “Brent”dən baha satılıb, demək, hələ ötən ilin gözləntiləri özünü doğruldur.

- Elə isə ilin ikinci yarısında qiymətləri necə proqnoz etmək olar?

- Neft elə bir strateji məhsuldur ki, onun qiymətləri dünya siyasətində və iqtisadiyyatında baş verənlərlə sıx bağlıdır. Biz bunu cari ilin aprelin 2-də ABŞ prezidenti Donald Trampın dünyanın əksər ölkələrinə əlavə gömrük tarifləri tətbiq edəndən (sonra 90 gün müddətinə möhlət verilsə də, artıq yeni ticarət əlaqələrini müşahidə edirik- S.K) sonra neftin qısa zamanda kəskin ucuzlaşmasını (60-dan aşağı həddə) və iyunun 13-də İsrailin İrana hücumundan sonra 81 dollar həddinə qədər artımını müşahidə etdik. Amma görünən odur ki, artıq dünya bazarlarında 2022-ci ildə yaşanan tərzdə sıçrayışlı və uzunmüddətli artım və enmələr olmur. Çünki bazar bir tərəfdən mümkün risklərə daha yaxşı hazırlaşır (hətta İran Hörmüz boğazını qısa müddətə bağlasa belə, Avropa İttifaqının 90 günlük istehlak ehtiyatı mövcuddur), digər tərəfdən bazarlara alternativ çıxış imkanları da əvvəlki dövrlərdən fərqli olaraq artıb.

Müxtəlif mənbələrin son korrektə edilmiş proqnozlarına diqqət etsək, cari il üçün “Brent” markalı neftin orta qiymətini 67-71 dollar arasında ticarət ediləcəyini görmək mümkündür ki, bu da ümumən, Azərbaycanın dövlət büdcəsində götürülən qiymətin özünü doğruldacağını vəd edir. Amma növbəti illər üçün bütün proqnozlar neftin ucuzlaşacağı istiqamətində qurulur.

- Bu proznozdan çıxış etsək, onda Azərbaycan qaz gəlirlərinə nə dərəcədə ümidli ola bilər? Neft gəlirlərini qarşılamağa yetərli olacaqmı?

- Məsələ burasındadır ki, artıq Azərbaycanın qaz ixracından əldə etdiyi gəlirlər müəyyən aylarda neft gəlirlərinə yaxınlaşa da bilir. Amma bunlar gömrük bəyannamələrinə əksini tapan statistikadır, hansılar ki, reallığı o qədər də əks etdirə bilmir. Çünki bu ayın qaz ixracı tam bəyan edilmədiyi şəraitdə növbəti ayın göstəricilərinin üstünə əlavə olunduğu halda belə şeylərin baş verməsi mümkündür. Vaxtı ilə elektrik ixracında da rekord vurulması məhz “gömrük mühasibatlığından” irəli gələn halın nəticəsi idi.

Ümumilikdə isə 2023-cü ildən Azərbaycanda hasil edilən qaz həcmləri neft ekvivalentində mavi yanacaq həcmlərini üstələyir. Yəni bunun özü maraqlı bir faktdır o baxımdan ki, neft hasilatda həcmə görə qazdan arxada qalıb.

Mən çox təəssüf edirəm ki, neftlə müqayisədə Azərbaycanın qaz statistikası və ümumilikdə, cəmiyyətə qazın gətirə biləcəyi gəlirlərlə bağlı daha az informasiya verilir. Niyə belə edilir, çətinlik çəkirəm nəsə deməyə. Bir neçə misal çəkəcəm, oxuyucular özləri də nəticə çıxara bilərlər. Məsələn, “Şahdəniz” yatağından çıxarılan qazın Azərbaycanın daxili bazarına da verilməsini çoxları bilmir. Hamıda elə təsəvvür var ki, ildə 27 milyard kubmetrdən çox hasil edilən qaz bütünlüklə xarici bazarda satılır. Xeyr, belə deyil. Son zamanlara qədər Energetika nazirliyinin açıqladığı statistikaya nəzər salsaq, görərik ki, “Şahdəniz” qazının təqribən 25%-ə qədəri daxili bazarın ehtiyaclarının ödənilməsinə yönəldilir. Azərbaycanda 2024-cü ildə daxili bazarda 13,7 mlrd kubmetr qaz istehlak olunub. Dövlət Neft Şirkətinin balansında olan yataqlar bu ehtiyacların heç yarısını belə ödəməyə yetərli olmayıb. Ona görə də, təkcə “Şahdəniz”dən deyil, həmçinin digər Hasilatın pay Bölgüsü Sazişləri üzrə də daxili bazarın ehtiyacları üçün qaz alınır. SOCAR-ın hesabatlarında daxili bazarda qaz qiymətlərinin formalaşmasında üstüörtülü olsa da, bu haqda məlumat verilir. Amma hesab edirəm ki, daha dolğun halda məlumatların ictimailəşdirilməsinə ehtiyac var.

İkinci məsələ odur ki, “Şahdəniz” layihəsi üzrə dövlətə çatan mənfəətin faiz dərəcəsi “Azəri-Çıraq-Günəşli” layihəsindən fərqli olaraq açıqlanmır. İndinin özündə belə bilinmir ki, mənfəət dövlətlə şirkətlər arasında hansı nisbət dərəcəsində bölüşdürülür. Məsələn, indiyə qədər yadımdadır ki, 2008-ci ilin iyununda Bakıda keçirilən ənənəvi neft-qaz konfransında SOCAR rəsmiləri elan etmişdilər ki, AMG-yə qoyulan kapital tam qayıtdığından artıq 75% mənfəət dövlətə çatır. “Şahdəniz” üzrə bunu ictimailəşdirmirlər və məlum deyil ki, indi hansı bölgü dərəcəsindəyik və kapitalın geri qayıtması nə zamana proqnoz edilə bilər.

Başqa bir tərəfdən, “Şahdəniz” layihəsi üzrə satılan qazın gətirdiyi gəlirlərlə bağlı da orta fikir formalaşdıracaq məlumatlar yoxdur. Məsələn, Gürcüstan üzərindən nəql edilən qazın 5% həcmi natural olaraq tranzit haqqı kimi o ölkəyə çatır. Amma mən bununla bağlı nə Gürcüstan tərəfinin, nə də konsorsiumun bir açıqlaması ilə rastlaşmamışam ki, indiyə qədər və ya ötən ilin yekunu olaraq Gürcüstan nə qədər tranzit qazı əldə edib. Bunun statistikası hökumətlərin gömrük orqanlarında necə aparılır, axı o həcm satılmır? Və yaxud qazın 1000 kubmetrinin Türkiyə üzərindən daşınması üçün “Şahdəniz” konsorsiiumu nə qədər xərclə qarşılaşır, demirəm ki, tam açıqlansın, amma satış qazının gəlirindəki faiz nisbəti ilə bəlli deyil.

Hələ bundan əlavə, Dövlət Neft Fondu cari ildən etibarən “Şahdəniz”dən dövlətə çatan mənfəət qazı və kondensatının satışından əldə edilən gəlirlərin aylıq açıqlanmasını dayandırıb. Mən bp şirkətinin rüblük hesabatlarına əsasən təxmin edə bilirəm ki, “Şahdəniz”in kapital və əməliyyat xərcləmələrinin 85-90%-ni bu yataqdan hasil edilən kondensat ixracı hesabına ödəmək olur. Digər tərəfdən isə Avropada “Eurostat”ın açıqlamaları üzrə Azərbaycan qazının satış qiymətləri haqda təsəvvürə malik olmaq olur. Biz isə Avropada ixrac qazımızın yarısını satırıq. Yəni “Şahdənizin” qazı kifayət qədər mənfəətə malikdir artıq. Elə isə 2024-cü ildə dövlətə çatan qaz payı, yəni Neft Fonduna gələn vəsait nədən cəmi 309,6 milyon dollar təşkil edib?

- Çox müəmmalı gəldi bu qaz iqtisadiyyatımız. Bu yalnız “Şahdəniz” layihəsi ilə bağlıdır, yoxsa digər qaz yataqları üzrə vəziyyət başqadır?

- “Şahdəniz”dən sonra Azərbaycanın ikinci iri qaz layihəsi “Abşeron” yatağının işlənməsidir. Burada hasilat 2 il əvvəl başlayıb. Yatağın açılmasından onun işlənməsinə qədər 11 il zaman sərf edilib, müqavilə imzalanandan isə - 14 ildən çox. Maraqlı cəhət odur ki, bp şirkəti hər rüb “Şahdəniz” layihəsi üzrə görülən işlərlə bağlı mütəmadi məlumatlar verir, hasilat, həmçinin layihəyə xərclənən vəsaitləri açıqlayır.

Amma mən bir neft-qaz eksperti kimi indiyə qədər haradasa “Abşeron” layihəsi üzrə nə kəşfiyyat dövrü üçün, nə də istismar dövrü üçün çəkilən xərclərinə rast gəlməmişəm. Çünki ictimailəşdirilməyib. Hazırda “Abşeron”un ikinci mərhələsi üzrə layihə yekunlaşmaq üzrədir və bunu Azərbaycan hökuməti təsdiq etməlidir. Bilmirəm, onun qiymətini açıqlayacaqlarmı?

Digər iri qaz layihəsi “Ümid” yatağıdır. Onun işlənməsinə 2012-ci ilin sentyabrından başlanılıb. Ötən ilin oktyabrında yataqdan ilk 10 milyard kubmetr qazın hasil edilməsi baş vermədi, ancaq bu pozitiv fakt belə ictimailəşdirilmədi. O yataqdan çıxarılan qaz tam şəkildə Azərbaycanın daxili bazarının ehtiyaclarının ödənilməsinə yönəldilir. “Ümid” yatağı üzrə 2017-ci ilin yanvarında SOCAR-la imzalanan müqavilə ictimaiyyətə yalnız həmin il aprelin sonunda məlum olub, o da Milli Məclisdə təsdiq olunmağa çıxarılarkən. Yəni deməyim odur ki, “mavi yanacağımızın” şəffaflığı “qara qızıl”dan kifayət qədər geri qalır.
pressklub

Texnologiya həm yaradır, həm də dağıdır

Milli mətbuatımızın 150 illiyi ərəfəsində sözün qiymətini bilənlərin fikirləri, bugünkü mediamız haqqında düşüncələri və onun gələcəyi necə görmək istədikləri önəmlidir.

İllərini Azərbaycan televiziyasının inkişafına, milli televiziyamızın milli-mənəvi dayaqlar üzərində möhkəm dayanmasına sərf etmiş Əməkdar mədəniyyət işçisi, şairə, publisist, Azərbaycan tamaşaçısının üzünü görməsə belə, səsindən tanıdığı Telli xanım Pənahqızının fikirlərini öyrəndik.

- Telli xanım, 150 illik mətbuatımıza sizin hansı baxış bucağından baxdığınızı bilmək istərdik. Mediamızın bugünkü səviyyəsi sizi qane edirmi?

- Əvvəla, bunu deyim ki, 150 illik bir mətbuat tariximizin mövcudluğu ilə sevinirəm. Əminəm ki, bu tarixlə yaxından-uzaqdan tanış olan hər bir vətəndaşımız 150 il əvvəl böyük Həsən bəy Zərdabinin yaratdığı “Əkinçi”nin əkdiyi toxumların cücərtilərinin böyük bir tarlaya çevrildiyinin fərqindədir. Biz bu geniş söz tarlasına öz qatqımızı əlavə etməliyik. Bu da ancaq və ancaq ondan ibarət olmalıdır ki, sözün, cümləmizin qədrini bilək, insanları sevək və xalqın, millətin qayğılarını, düşüncələrini mətbuat vasitəsilə çatdıraq. Medianın bugünkü səviyyəsinə gəlincə, vallah, o qədər saytlar, xəbər platformaları, telekanallar, kabel televiziyaları var ki, vaxt tapıb hamısına baxmaq mümkün deyil. Amma neyləyə bilərik? Bunların hamısı yaxşıdır, qoy olsun. Kimi harada, necə maarifləndirməyi bacarırlarsa, qoy etsinlər. Amma çap mətbuatının hazırkı dövrdə lazımsız olması fikrini mən heç vaxt qəbul etmirəm. Onlayn media haqqında rəhmətlik Şirməmməd müəllim deyirdi ki, elə bil havaya üfürürük dediyimiz sözləri, hamısı yoxa çıxıb gedir. Reallıq bundan ibarətdir. Amma çap məhsulları qalır, qalıcıdır. 100 il əvvəlki qəzetləri, jurnalları vərəqləyəndə insanların nə düşündüyü, jurnalistlərin nədən yazdığını görürük, o dövrün mənzərəsi, siyasi, sosial mühit canlanır qarşımızda. Hazırda texnologiya elə bir səviyyədə inkişaf edib ki, həm yaradır, həm də dağıdır. Kiberhücumlar məhz dağıdıcıdır. Bir saniyə ərzində elektron yaddaşı məhv edə bilirlər. Amma qəzetlər qalır. Çap mediasını bu cür məhv etmək mümkün deyil. Çünki o, maddidir. Vizual, xəyali deyil.

- Sizcə, çap mediası bu gün hansı missiyanı yerinə yetirməlidir?

- Çap mediası bu gün hansı missiyanı yerinə yetirə bilər?.. Əlbəttə ki, maarifləndirici missiyasını, doğru xəbərlərin çatdırılması vəzifəsini davam etdirməlidir. Niyə radio dinləyirik, niyə efirlərə baxırıq, qəzet oxuyuruq? İnformasiya almaq, maariflənmək üçün. Bu mənada çap mediasını saxlamaq və ona öz missiyasını davam etdirməkdə yardımçı olmaq lazımdır. Deyə bilərsiniz ki, uzun illərdir televiziyada işləyirsiniz, televiziyalar da ən geniş informasiya vasitəsidir. İnsanlar qəzetə, jurnala əvvəlki kimi maraq göstərmir, informasiyanı əsasən radiodan, televiziyadan alırlar. Lakin bugünkü televiziyaların insanlara ötürdüyü informasiya, faydalı informasiya deyil. Nə mənada? Bəlkə də, haqqında danışılan, təqdim olunan hadisə cəmiyyətə xeyirlidir. İnsanları maraqlandıran, düşündürən problem müzakirəyə çıxarılır, amma məhz təqdimat forması düzgün seçilmir. Efirlərimizdəki şou-proqramlar, tok-şoular bütün çərçivələri aşıb artıq. Olan-olmazımızı da ortalığa qoyublar. Çap mediası və televiziyalar insanların bu və ya digər məsələyə marağını birləşdirməyə, yönəltməyə çalışmalıdır. Nə təbliğ edilir o verilişlərlə?!. Həmin verilişlərə baxdıqdan sonra insanların bir-birinə necə yadlaşdığını, jurnalistikaya nifrət etdiklərinin şahidi oluruq. “Bu nə jurnalistikadır?!” deyə əsəbiləşirlər, narazı qalırlar. Bu gün efirlərimizdə Azərbaycan xanımı, Azərbaycan bəyi biabırçı bir formada təqdim edilir. Bu biabırçılığa son qoyulmalıdır. Problemləri yenə qaldır, dilə gətir, amma insanları təhqir edərək, alçaldaraq, əxlaqi dəyərlərimizi ayaq altına ataraq yox.
sherq.az

Bakıdakı artıq bağlanmış “Rus evi”-nin tabe olduğu “Rossotrudniçestvo”-nun başçısı Yevgeni Primakov Azərbaycandakı ruslardan narazılıq edib.

“AzPolitika” xəbər verir ki, “RBK”-ya müsahibə verən Primakovun dediyinə görə, “Rusiya ilə Zaqafqaziya respublikası(Azərbaycan-red.) arasında münasibətlərin kəskinləşməsi zamanı Azərbaycanın rus icması öz ana vətənlərinə simpatiya göstərmədi”.

Yəni, Azərbaycan vətəndaşı olan və Azərbaycanda yaşayan digər ruslar Rusiyanın gözlədiyi kimi, Moskvaya dəstək vermədilər.

Primakov gileylənib ki, Azərbaycandakı rus icmasının nümayəndələri bir neçə bəyanatla çıxış ediblər, lakin həminn bəyanatlarında Rusiya Federasiyasını deyil, əksinə, öz dövlətləri olan Azərbaycanı dəstəkləyiblər: "Bu mövqe başa düşüləndir, çünki onların pasportu Azərbaycan pasportudur. Buna baxmayaraq, biz istərdik ki, soydaşlarımız öz ana vətənlərinə daha parlaq şəkildə simpatiya nümayiş etdirsinlər”.

O əlavə edib ki, Rusiya rusların yaşadıqları ölkələrə “başa düşülən” sədaqətilə yanaşı, guya Rusiya Federasiyasına da yaxşı münasibətinə layiqdir.

Göründüyü kimi, açıq təxribat xarakterli bu fikirlər Azərbaycandakı ruslardan Moskvaya dəstək tələbinə köklənib. Yəni, Primakov Kremlin dili ilə deyir ki, Azərbaycandakı ruslar son zamanlar Rusiyanın Azərbaycana qarşı törətdiyi təxribatlara dəstək verməli, Kreml də bundan istifadə edərək, Bakıya təzyiq göstərməli idi. Lakin bu çirkin plan baş tutmayıb və əksinə, Azərbaycandakı rus icması vətəndaşı olduqları və əsl vətənlərinə çevrilmiş Azərbaycanı dəstəkləyib.

Primakovun Azərbaycandakı ruslardan gileylənməsi həm də onun başçılıq etdiyi “Rus evi”-nin məhz ölkəmizə qarşı təxribatlara, Azərbaycandakı rusdilli insanların Moskvanın siyasi təsiri altına salınmasına xidmət etdiyinə aşkar sübutdur. Azərbaycandakı ruslardan Moskvaya “simpatiya”, Azərbaycana qarşı isə xəyanət gözləyən Primakov yəqin ki, olmayan beyni ilə başa düşmür ki, Rusiyadan fərqli olaraq, Azərbaycanda kiməsə milliyətindən, dərisinin rəngindən asılı olmayaraq, təzyiq göstərilmir. Burada rusların sadəcə rus olduqları üçün evlərinə, ailələrinə gecə saatlarında vəhşi basqınlar edilmir, onlar ailələrinin gözü qarşısında təhqir olunmurlar, qətl edilmirlər. Onlara “ne russki” kimi “qeyri-azərbaycanlı” damğası vurulmur, televiziyalarda onlara qarşı çirkin kampaniya aparılmır, ölkədən qovulmaları tələb olunmur və sair. Əksinə, onlar bütün bunların əvəzinə böyük diqqət görürlər. Onların övladları Azərbaycandakı rus məktəblərində tədris alırlar, ali məktəblərdə rus sektorunda oxuyurlar və sair. Azərbaycan Rusiyadan fərqli olaraq, kiməsə qarşı işğalçılıq müharibəsi aparmır və Azərbaycandakı rusları da küçələrdən yığıb haqsız müharibəyə - “ət maşınına” göndərmir. Əksinə, 44 günlük müharibədə xeyli sayda milliyətcə rus olan vətəndaşlarımız könüllü kimi orduya qoşuldular.

Odur ki, ruslar da daxil omaqla, Azərbaycanda bərabər hüquqlara malik olan bütün millətlərin Azərbaycana sədaqəti tamamilə başadüşüləndir. Başından böyük qələt edib Azərbaycandakı rusları təxribata çəkməyə çalışan Primakovun və onun Kremldəki sahiblərinin bu çirkin arzuları isə nifrət dolu ürəklərində qalacaq.

Qərbi Azərbaycan Xronikası layihəsi çərçivəsində növbəti veriliş efirə gedib.

Oxu.Az xəbər verir ki, jurnalist Rufik İsmayılovun müsahibi siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Orxan Vəliyev olub.

O, anadan olduğu Çəmbərək rayonunun Toxluca kəndindən söhbət açıb. Bildirib ki, kənd rayon mərkəzindən sonra Çəmbərəkdə ən böyük yaşayış məntəqəsi olub.

Alim söyləyib ki, qərbi azərbaycanlıların 1988-ci il deportasiyasına qədər kənddə ancaq azərbaycanlılar yaşayıblar. Toxlucanın adı XVIII əsrə aid "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə, XIX əsrə aid statistik məlumatlarda, siyahıyaalmalarda qeyd olunub, onun sakinlərinin sayı barədə ətraflı məlumat verilib. Üç tərəfdən Ocaq, Kirkitli və Çal dağları ilə əhatə olunan Toxluca kəndinin bünövrəsinin İslam sivilizasiyasının Qafqazda təşəkkülü dövründə - VII əsrdə qoyulması da ehtimal edilir. Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, Toxluca qədim tarixə malik yaşayış məntəqəsidir.

O.Vəliyev ötən əsrin əvvəlindən başlayaraq ermənilərin Qərbi Azərbaycanda soydaşlarımızı dəfələrlə soyqırımı və deportasiyalara məruz qoyduğunu dilə gətirib. Qeyd edib ki, azərbaycanlılara münasibətdə ayrı-seçkilik sovet illərində ən müxtəlif formalarda davam etdirilib. Ermənilər soydaşlarımızın seçib-seçilmək hüququnu əllərindən alıblar. Azərbaycan türklərinə məxsus tarixi abidələrin, o cümlədən qədim alban məbədlərinin ermənilər tərəfindən özününküləşdirilməsi adi hal alıb.

O, Azərbaycanla Ermənistan arasında aparılan sülh danışıqlarına, soydaşlarımızın geriyə qayıtmaq hüququna da toxunub. Vurğulayıb ki, mümkün sülh sazişi Cənubi Qafqazın xilası olacaq. Alimin qənaətincə, qərbi azərbaycanlıların ata-baba yurdlarına qayıdışı bu coğrafiyada əmin-amanlığı, inkişafı təmin edəcək.

Xatırladaq ki, Qərbi Azərbaycan Xronikası layihəsinin məqsədi tarixi qədim torpaqlarımızın adının yaşadılması, tanıdılması, həmçinin azərbaycanlıların ermənilər tərəfindən deportasiyaya məruz qoyulmasından, həmin ərazilərdə mövcud olmuş, lakin adı silinən toponimlərin, saysız-hesabsız yeraltı və yerüstü maddi mədəniyyət nümunələri - qədim yaşayış məskənləri, nekropollar, kurqanlar, qala, saray və istehkam qalıqları, karvansaralar, körpülər, qəbirüstü sənduqələr, at-qoç heykəlləri, məbəd, kilsə, məscid, pir və ocaqların üzə çıxarılması, həmin ərazinin təmiz oğuz-türk məskənləri olduğunu təsdiq edən faktların dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasıdır.

Həmçinin Prezident İlham Əliyevin Qərbi Azərbaycanla bağlı dediyi "XX əsrin əvvəllərinə təsadüf edən xəritə bir daha onu göstərir ki, Qərbi Azərbaycan tarixi Azərbaycan diyarıdır, şəhərlərin, kəndlərin adları Azərbaycan mənşəlidir və biz yaxşı bilirik ki, indiki Ermənistan ərazisində tarix boyu Azərbaycan xalqı yaşayıb. İndi əsas vəzifə ondan ibarətdir ki, dünya ictimaiyyəti də bunu bilsin", - fikrini əsas tutaraq Qərbi Azərbaycan İcmasının hazırladığı Qayıdış Konsepsiyasında irəli gələn vəzifələrin təbliğidir.

Bundan əlavə, Qərbi Azərbaycanla bağlı tarixçilərin, araşdırmaçıların düşüncələrini, deportasiyaya məruz qalmış şəxslərin həyat hekayəsini işıqlandırmaqdır.

İyunun 27-də Azərbaycan vətəndaşlarının və Azərbaycan əsilli şəxslərin Rusiyanın hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşları tərəfindən işgəncələrə məruz qoyulması və iki nəfərin xüsusi amansızlıqla qəsdən öldürülməsindən sonra Azərbaycan-Rusiya münasibətlərində gərginlik yaranıb.
Ötən ilin dekabr ayında AZAL-a məxsus təyyarənin Rusiya səmasında vurulmasından sonra bu hadisə Azərbaycan ictimaiyyətindəki anti-Rusiya əhvali-ruhiyyəsini daha da artırıb. Yekaterinburqda baş verən hadisədən sonra rəsmi Bakı Rusiya ilə dövlət və özəl müəssisələrin xətti ilə Azərbaycanda keçirilməsi nəzərdə tutulan mədəniyyət tədbirlərini, o cümlədən konsertləri, festivalları, həmçinin Rusiya Baş nazirinin müavini Aleksey Overçukun səfərini ləğv edib.
Bu hadisələrdən sonra Rusiyada yaşayan Azərbaycan vətəndaşları, həmçinin etnik azərbaycanlı olan Rusiya vətəndaşları təqiblərə və həbslərə məruz qalır. Azərbaycan hökuməti isə Kremlin bu addımlarını cavabsız qoymur. Belə bir dönəmdə BMT Baş katibinin sözçüsü Stefan Düjarrik baş verən insidentlərin diplomatik kanallar vasitəsilə həll olunacağına ümid etdiyini bildirib.
Digər bir yandan Azərbaycan ictimaiyyəti Rusiyanın faşist addımlarını hiddətlə qarşılayır. Bununla belə, Azərbaycanda rusdilli məktəblərin bağlanması məsələsi də gündəmə gətirilir, müzakirə olunur.
Son hadisələr haqqında "Sherg.az"a danışan politoloq Zərdüşt Əlizadə isə hesab edir ki, İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Kreml Bakıya yalnız bu yolla təzyiq edə bilir. Zərdüşt bəylə geniş müsahibəni təqdim edirik.

- Son bir ildə Azərbaycan-Rusiya münasibətlərində ikinci gərgin bir dövr yaşanır. Baş verənlərin kökündə nə dayanır?
- Rusiyanın Azərbaycan üzərindəki təsir imkanlarının azalması bu addımların əsas səbəbidir. Onlar ilk dəfə AZAL təyyarəsinin vurulması ilə buna cəhd etdilər. İndi isə Rusiyada yaşayan azərbaycanlılara təzyiq göstərirlər və bu prosesdə Azərbaycan əsilli Rusiya vətəndaşlarını da bu işə alət edirlər. Hadisələr Bakıda narahatlıq və qəzəblə qarşılanır. Hazırda hökumət hesab edir ki, Azərbaycan öz müstəqil xəttini qorumağa qadirdir.
- Rəsmi Bakının hadisələrə münasibəti haqqında nə düşünürsünüz?

- Azərbaycanda hökumətə yaxın media orqanları, xüsusilə AzTV bu məsələ ilə bağlı Rusiyanı və onun Prezidenti Putini hədəfə aldı. Bu isə rəsmi Bakının Kremlə qarşı kəskin mövqeyini açıq şəkildə göstərir.

- Bəs sizcə, Azərbaycan məsələyə lazımi reaksiyanı göstərə bildimi?

- Yəni başqa nə gözlənilir ki? Azərbaycan dövlət kimi Rusiyaya nə edə bilər? Müharibə elan edə bilər? Yaxud Rusiyanın "çörəyini" kəsə bilər? Bir az realist olmaq lazımdır. Azərbaycan Rusiyadan asılı olmadığını göstərdi. Bilirsiniz, İkinci Qarabağ müharibəsinədək Rusiya Azərbaycana güclü təzyiq imkanlarına sahib idi. İndi bu problem yoxdur.

- Azərbaycan hazırkı situasiyada daha nələr etməlidir?
- Vətəndaşlarına daha yaxşı həyat şəraiti yaratmalıdır. Azərbaycandakı iqtisadi vəziyyət insanlarımızı qürbətdə işləməyə vadar edir. Onlar məcbur olub Rusiyada və ya başqa ölkələrdə yaşayıb pul qazanırlar. Yaxşı olar ki, Azərbaycan hökuməti bu insanların layiqli həyat yaşamasına çalışsın. O zaman həmvətənlərimiz qürbətdə bu qədər əziyyət çəkməz, təzyiq vasitəsi kimi istifadə edilməz. Məncə, biz bunu etməliyik.

- Bəs qarşı tərəf nə etməlidir?
- Qarşı tərəf deyəndə Rusiyanı nəzərdə tutursunuz?
- Bəli.
- Məncə, onlar susmalıdırlar. Hazırda hər iki ölkə eskalasiyaya hazırdır. Rusiya etnik azərbaycanlıları təqib edir, həbs edir, Azərbaycanda isə buradakı ruslara qarşı oxşar münasibət mövcuddur. Həmin prosesləri iki ölkə də davam etdirə bilər. Ancaq burada dialoq yolu seçilməlidir.

- Sizcə, son hadisələrin nəticəsi nə olacaq?
- Bilirsiniz, vaxtilə Azərbaycan və rus xalqları arasında münasibətlər yaxşı olub. Sadəcə olaraq zaman keçdikcə Moskva rəhbərliyinin atdığı addımlar xalqımızın ruslardan və rus dövlətindən uzaqlaşmasına səbəb oldu, aramızdakı uçurum daha da dərinləşdi. Hesab edirəm ki, Azərbaycan bir daha Rusiya ilə əvvəlki kimi mehriban qonşu və müttəfiq dövlət olmayacaq.

- Xalqlar arasındakı münasibətdən söz düşmüşkən, son vaxtlar sosial şəbəkələrdə rusdilli məktəblərin bağlanması ilə bağlı müzakirələr gedir. Sizcə, belə bir addım reallaşa bilərmi?
- Hazırda Azərbaycan siyasət səhnəsində bir qəpiklik dəyəri olmayan adamlar var ki, ucuz millətçiliklə ad qazanmaq istəyirlər. Onlar dövlətin və xalqın maraqlarını nəzərə almadan ucuz "vətənşüvənlik", "vətənpərvərlik"lə məşğuldurlar. Dərd ondadır ki, belə adamlar hörmət qazanırlar, yaxşı maaş alırlar, ad-san sahibi olurlar. Cəmiyyətimiz də deyir: “Filankəs gördün nə dedi Rusiya haqqında? Atalarını yandırdı!”. İndi mən sizə bir sual verirəm: rus sektoru Azərbaycan elminə və mədəniyyətinə nə ziyan vurur?
- Yəni... (Sözümüzü kəsərək)
– Azərbaycan xalqının rus dilini bilməsi bizə üstünlük gətirib. Rus dilini bilmək o demək deyil ki, Azərbaycanı sevmirsən. Azərbaycan dilini mükəmməl bilən, amma o qədər “qarıngüdən”, şərəfsiz adam tanıyıram ki…

- Yəni Zərdüşt bəy, bağlanmamalıdır?
- Ziyanı yoxdursa, niyə bağlansın? Fərz edin ki, mənim dörd nəvəm var. Onlar rus dilində oxuyublar deyə indi Azərbaycana düşməndirlər? Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin 30 faizi rus dilində oxumuşdu. Odur ki, bu, boş söhbətdir.

- Ancaq belə bir fikir var ki, hansı dildə danışırsansa, o millətin nümayəndəsisən.
- Tolstoyun “Hərb və sülh” romanında bəzən onlarla səhifə tamamilə fransız dilində yazılıb. O dövrdə fransız dili Rusiyada məşhur idi. Ya da Puşkindən misal verək. Onun əsərlərində Avropa təsiri açıq hiss olunur. Amma Puşkin rus ədəbiyyatının banisidir. Bizim bir çox yazıçılarımız da rus dilindən bəhrələnib. İrandakı azərbaycanlılarla bizim aramızdakı mədəniyyət fərqinə baxın. İndi zaman dəyişib, şərait dəyişib, ingilis dili daha çox istifadə olunur, bunu anlayıram. Ancaq rus dilinin öyrənilməsinə süni maneələr yaratmaq və ya onu məhdudlaşdırmaq böyük bir səhv olardı. Mən özüm ərəbşünasam. Gözümün qabağında ərəb ölkələrini müstəmləkə kimi saxlayan Fransa və İngiltərənin dillərinə qarşı nifrət yarandı, milli hərəkata çevrildi. Nəticə nə oldu? Ərəblər mədəniyyət baxımından heç nə qazanmadılar, əksinə, daha çox itirdilər.

- Təşəkkür edirəm, Zərdüşt bəy.

- Mən təşəkkür edirəm. Başa düşmək lazımdır ki, insanların fikirləri ilə hesablaşmaq lazımdır. İndi hansısa bir adam ucuz milli möhtəkirliklə çıxış edir, deyir ki, “Vaxt çatdı, rus məktəblərini bağlamaq lazımdır”. Bu adam bunu deyir, amma nəzərə alın ki, o, hakimiyyətin seçdiyi adamdır, təbliğat aparır. Biz sadə adamlarıq, vətəndaşların da fikirləri ilə hesablaşmaq lazımdır. Siz bir sorğu keçirin. Görün insanlar rus məktəblərinin bağlanmasını istəyir, yoxsa yox.

- Onu da qəzetimizin növbəti nömrəsində yazacağıq, Zərdüşt bəy. Təşəkkürlər!