Neçə gündür ortalıqda “Monro doktrinası” deyə bir söz birləşməsi təkrarlanır, qorxuram bir çox adamlar hesab edələr ki, bu, aktrisa Merilin Monro ilə bağlı doktrinadır.

Elə deyil. Bu Monro başqa Monrodur. 200 il əvvəl ABŞ-nin bu soyadda prezidenti olub – Ceyms Monro. İndi olsa adına ərklə Cimi deyərdilər – necə ki onun adaşı Ceyms Karterə Cimmi deyirdilər, Uilyam Klintona - Bill, Riçard Çeyniyə - Dik və s.

Hərçənd aktrisa Monro da ABŞ siyasətində iz qoyub. Onun doktrinası sadə olub – prezident Kenendi ilə oturub-durmaq, yeri gələndə dövlət tədbirlərində oxuyub-oynamaq, dünyaya sülh mesajları və pozitiv enerji vermək və s. Yazıq elə öz doktrinasının qurbanı olub. Conun balaca qardaşı Robert Kennedi hesab edib ki, Merilin ağ edir. Ona görə də aktrisa qadın vaxtsız vəfat edəsi olub. Elə buna bəndmiş kimi, 5-6 ilin içində o dairədəki hamı vaxtsız gedib.

Ancaq “Monro doktrinası”, yuxarıda dediyimiz kimi, tamam başqa doktrinadır. 202 il əvvəl ABŞ prezidenti postunda oturan C.Monro eynilə Tramp kimi "Amerikalılar üçün Amerika" şüarı elan edib, ölkəsinin xarici siyasətinin prinsiplərini müəyyənləşdirib.

Əslində ona bu ideyanı, yəni Amerika qitəsini Avropa güclərinin müdaxiləsinə qapalı zona elan etmək fikrini dövlət katibi olan Con Kuinsi Adams verib. Adams o dövrün “boz kardinalı” olub. Ta bizimki kimi yox e, ölkənin yarısını mənimsəyə, Təzəxanla birləşib dövlət çevrilişi etmək istəyə. Adams əsl dövlət xadimi, uzaqgörən strateq imiş.

Üstəlik, o vaxt ABŞ indiki qədər güclü olmayıb, bir şələ qarğı-qamışla öz başının milçəyini güclə qoruyurmuş. İngiltərə bir tərəfdən, Fransa o tərəfdən, İspaniya belədən, hamısının ABŞ-yə qarşı iddiaları varmış. İndiki vaxt olsa, nə vardı ki, göydə 32 saat qalan təyyarələri göndərər, prezidentləri delta-planla qaçırıb aparardı.

Ona görə də cənab Monro hesab edib ki, dünyanı Avropa və Amerika idarəetmə sistemlərinə bölsün, ABŞ Avropa ölkələrinin daxili işlərinə müdaxilə etməsin, Avropa gücləri də ağ burunlarını Qərb yarımkürəsindəki ölkələrin daxili işlərinə soxmasınlar. Yəni Monro doktrinası əslində “Ora sizin, bura bizim” doktrinasıdır.

O vaxtlar İspaniyanın müstəmləkələrinin müstəqillik uğrunda mübarizəsinə qarşı neytrallığını bəyan edən ABŞ eyni zamanda Avropa metropoliyalarına xəbərdarlıq edib ki, onların Amerikadakı keçmiş müstəmləkələrinin işlərinə müdaxilə etmək cəhdləri ABŞ-nin həyati maraqlarının pozulması kimi qəbul ediləcək. Yəni gedin fas-farağat oturun öz Avropanızda, burda bizik, vəssalam.

Sonrakı əsrlərdə, bildiyiniz kimi, vəziyyət çox dəyişdi, ABŞ şişdikcə şişdi, gücləndikcə gücləndi, böyüdükcə böyüdü, arada gəlib Avropaya dədəlik də elədi (hələ də edir), oradan da aşıb dünyaya ağalıq eləməyə girişdi, hətta gedib Seula da çıxdı. Yeri gəlmişkən, aktrisa Merilin Monro ötən əsrin 50-ci illərində Cənubi Koreyada vuruşan əsgərlərin, o cümlədən türk əsgərlərinin qarşısında yaxşı bir konsert verib – bu epizod “Ayla” filmində də yer alıb.

İndiki dövrdə “Monro doktrinası”nın xatırladılması isə bir az yerinə düşmür. Bu necə doktrinadır ki, sən həm öz yarımkürəndə lotuluq edirsən, həm Tayvana pasiban çıxır, Çini hədələyirsən, sonra Tehranı qorxudursan, bu tərəfdə Ukraynaya “təslim ol” tövsiyəsi verirsən? Yəni həm bütün dünyanın işinə qarışırsan, amma hamıya da deyirsən ki, heç kəs mənim oylağıma, Qərb yarımkürəsinə girməsin.

O yarımkürədə də Kuba var, Nikaraqua var, Boliviya, Panama, Meksika var. Bir-ikisi Rusiyaya güvənir, biri Çinə, o birilər də Allah umuduna yaşayır. İndi başqa ölkələr “Monro doktrinası”nın tələblərinə riayət etsələr, Tramp adı çəkilən ölkələrin liderlərini “çurban” edəcək, deyəcək, ya istefa verin, ya da kommandos gədələri göndərirəm, sizi yanıma pijamada gətirsinlər.

Bu artıq “Monro doktrinası” deyil, Tramp doktrinasıdır.

Dünya xalqları belə doktrinaları sevmirlər. Ondansa Çenifer Lopes doktrinası və ya Beyons doktrinası yaxşı olar. Müğənni xanımlar sülhpərvər mahnılar oxuya-oxuya turnelərə çıxarlar, həm özləri yaxşı pul qazanarlar, həm də xalqların musiqi zövqünü oxşayarlar. O vaxt Merilin Monro belə edirdi. Ona görə də hələ də sevilir.

Samir SARI

Türkiyəli tanınmış hərbi-strateji analitik Abdullah Ağar Venesuelada baş verən və dünya siyasətində dərin rezonans doğuran “liderin zorla kənarlaşdırılması” əməliyyatı ilə bağlı geniş analitik yazı hazırlayaraq redaksiyamıza göndərib.

Musavat.com xəbər verir ki, müəllif bu hadisəni təkcə ABŞ–Venesuela qarşıdurması kimi deyil, qlobal güc balansını dəyişdirə biləcək, beynəlxalq sistemi yeni və son dərəcə təhlükəli mərhələyə aparan proses kimi qiymətləndirir.

Həmin yazını Azərbaycan oxucusu üçün uyğunlaşdırılmış formada təqdim edirik.

Venesuelada baş verənlər nə narkotik məsələsi ilə, nə də Vaşinqtonun iddia etdiyi kimi yalnız “avtoritar idarəçilik” problemi ilə izah oluna bilər.

Abdullah Ağarın qənaətinə görə, ABŞ ilə Venesuela arasında yaşanan qarşıdurmanın kökündə daha dərin və strateji faktorlar dayanır. Bu mübarizə enerji resursları, xüsusilə neft üzərində nəzarət, qızıl və digər qiymətli mədənlərin dövriyyəsi, hakimiyyətin legitimliyi uğrunda savaş və qlobal güc rəqabətinin tərkib hissəsidir. Hadisə öz miqyası və geosiyasi çəkisi baxımından regional çərçivəni çoxdan aşaraq beynəlxalq sistemin özəyinə toxunub.

Analitik Venesuela geosiyasətinin maraqlı şəkildə Ukrayna modelini xatırlatdığını vurğulayır. Ukraynada NATO ilə Rusiya arasında hərbi cəbhə üzərində açıq qarşıdurma gedirsə, Venesuelada bu mübarizə ABŞ ilə Rusiya–Çin oxu arasında enerji axınları, mədən ticarəti, iqtisadi təsir və siyasi nəzarət üzərindən aparılıb. Lakin indi proses keyfiyyətcə yeni mərhələyə – birbaşa hərbi-xüsusi müdaxilə səviyyəsinə yüksəlib. Məhz bu məqamda dünya siyasəti təhlükəli bir qlobal həddə, yəni geri dönüşü çətin olan mərhələyə daxil olur.

Donald Trampın birbaşa açıqlamalarını əsas götürən Abdullah Ağar baş verənləri beynəlxalq terminologiyada “Zorla lider transferi” (Forced Regime Extraction) kimi xarakterizə edir. Türk siyasi dilində bu anlayış daha sərt şəkildə “adam qaldırma” kimi ifadə olunur. Burada söhbət sadəcə bir siyasətçinin saxlanılmasından getmir. Əgər Venesuelanın prezidenti Nikolas Maduro xarici dövlətin xüsusi hərbi əməliyyatı nəticəsində ölkədən çıxarılıbsa, bu, bir dövlətin icraedici hakimiyyətinin faktiki olaraq başqa bir dövlət tərəfindən ələ keçirilməsi deməkdir. Bu isə artıq açıq suverenlik pozuntusu və rejimin faktiki ləğvi anlamını daşıyır.

Ağar mümkün ssenariləri sadalayarkən hadisənin hansı mexanizmlə baş verdiyinin hələ də tam aydın olmadığını bildirir. Maduro ilə ABŞ arasında gizli razılaşma olub-olmaması, ona şəxsi təhlükəsizlik qarşılığında təslim olma şərti təklif edilib-edilməməsi, Venesuela daxilindən satqınlıq və ya daxili dəstəyin mövcudluğu, əməliyyatda ABŞ-ın xüsusi təyinatlı qüvvələrinin – Delta Force, Navy SEAL və DEA-nın (Drug Enforcement Administration – ABŞ Narkotiklərlə Mübarizə İdarəsi) iştirak edib-etməməsi sual olaraq qalır.

Lakin müəllifə görə, hansı variant doğru olursa-olsun, nəticə dəyişmir: Venesuela dövlətinin komanda-idarəetmə nüvəsi ciddi zərbə alıb.

Əgər Maduro razılaşma olmadan kənarlaşdırılıbsa, ölkədə son dərəcə təhlükəli mənzərə yaranır. Ordu mövcuddur, lakin ali siyasi mərkəz yoxdur. Dövlət strukturları fəaliyyət göstərir, amma legitim dayaq itib. Qanunlar qalır, lakin onları icra edəcək siyasi iradə zəifləyir. Bu vəziyyət dərin siyasi xaos, çevrilişlər, üsyanlar, parçalanma və hətta vətəndaş müharibəsi risklərini qaçılmaz edir. Venesuela artıq işğal olunmamış, lakin faktiki olaraq devletsizləşdirilmiş məkana çevrilə bilər.

Analitik xüsusi olaraq “colectivos” adlanan paramilitar qruplara diqqət çəkir. Bu silahlı, ideoloji və küçə əsaslı strukturlar Uqo Çaves dövründə yaranıb, Nikolas Maduro dövründə isə institusional xarakter alıb. Rəsmi statusları olmasa da, faktiki olaraq hakimiyyətə bağlıdırlar. Mərkəzi hakimiyyət zəiflədikdə bu qruplar yerli hərbi-siyasi güc mərkəzlərinə çevrilə, ölkə daxilində parçalanmanı daha da dərinləşdirə bilər.

Mərkəz çökmüşsə, qərarverici nüvə qoparılmışsa; resurslar, strateji obyektlər, güc yığnağı – neft yataqları, limanlar, silah anbarları, kazarmalar və bazalar paylaşmaya düşmə riski yaradar. Səhrada talan və çapul mədəniyyəti bu dəfə Latın Amerikada inkişaf edər. Bu da Venesuelanı Latın Amerikanın Liviyası, İraqı, Suriyası etmə riski doğurar.

Abdullah Ağara görə, ABŞ-ın bu əməliyyatdan gözlədiyi mümkün qazanc rəqiblərə gözdağı vermək, qlobal güc nümayiş etdirmək, daxili auditoriyaya MAGA mesajı ötürmək, neft bazarlarında psixoloji üstünlük qazanmaq və Venesuelanın resursları üzərində nəzarəti gücləndirməkdir. Lakin risklər qazancdan qat-qat böyükdür. ABŞ-ın “qayda əsaslı dünya nizamı” iddiası faktiki olaraq çökmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalır, ölkə beynəlxalq şüurda “rejim oğurlayan güc” kimi kodlana bilər, Latın Amerikasında anti-Amerika dalğası güclənər, Rusiya və Çin yeni qarşı addımlar ata, qlobal bloklaşma daha sərt xarakter ala bilər.

Ən diqqətçəkən məqamlardan biri də mediaya servis edilən fotolarda DEA detalının qabardılmasıdır. Ağar bunun təsadüfi olmadığını vurğulayır.

ABŞ uzun müddətdir Maduro rejimini “narco-state”, yəni narkotik dövlət kimi təqdim etməyə çalışır. Bu yolla siyasi lideri dövlət başçısı statusundan çıxarıb cinayətkar fiqur səviyyəsinə endirmək, hərbi əməliyyatı isə müharibə yox, “adli-hüquqi əməliyyat” kimi qələmə vermək məqsədi güdür. Bu, klassik müharibə deyil, kriminallaşdırma üzərindən legitimliyi məhv etmə strategiyasıdır.

Müəllif yekunda son dərəcə sərt və düşündürücü nəticəyə gəlir: ABŞ artıq nə mənəvi üstünlük, nə də qayda əsaslı beynəlxalq sistem axtarışındadır. Dünya “artıq qayda yoxdur, güc var” mərhələsinə daxil olur. Bu mərhələ isə Venesuela üçün deyil, bütün beynəlxalq sistem üçün təhlükəli qlobal hədd, yəni geri dönüşü çətin olan tarixi dönüş nöqtəsidir.

Ən sonda isə Abdullah Ağar yazır:

Bu müdaxilə ABŞ tarixində Monro doktrinasının yeni mərhələsi kimi də oxuna bilər:

1823 – Avropanı Amerikadan uzaq tutmaq,

1904 – Latın Amerikası üzərində nəzarət,

2025 – DEA maskası ilə lider devşirmək və rejim sındırmaq.

Bu, ABŞ üçün qısamüddətli güc nümayişi ola bilər. Amma uzunmüddətli nəticəsi qlobal sistem üçün daha çox xaos, daha çox güvənsizlik və daha çox qarşıdurma olacaq.

Düyünü kəsmək sistemi düzəltmir. Əksinə, onu nəzarətsiz alt-düyünlərə parçalayır.

Məqalə Abdullah Ağarın analitik yazısı əsasında hazırlanıb.

Yazının orijinalı üçün bax: https://x.com/abdullahagar2/status/2007481353739137197?s=46

Abdullah AĞAR, Türkiyə

Gələn ay Rusiyanın Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəsinin 4 ili tamamlanacaq. Müharibə uzandıqca isə sövq-təbii onun xərcləri də artır və hər şeydən əvvəl hücum edən ölkənin iqtisadiyyatı, bank-maliyyə-sistemi bu ağır “yükün” altında daha da təngnəfəs olur. Həmçinin nə qədər sakit görünsə belə, nəticə olaraq cəmiyyətdə, siyasi elitada, oliqarxiya kəsimində gərginlik və ümidsizlik dərinləşir.

Moskvanın neft-qazı satmaqda getdikcə daha böyük çətinliklərlə üzləşməsini də nəzərə alsaq, 2026-c ilin girişində “şimal ayısı” üçün qəmli bir mənzərənin ortada olduğunu söyləmək mümkündür. Axı Putinin “xüsusi hərbi əməliyyatı” uzağı, bir həftəyə bütün hədəflərinə çatmalı idi.

Planlar boşa çıxdı, Rusiya dərin bir bataqlığa düşdü. Sən demə, Ukrayna “asan sınan qoz” deyilmiş. Bir yandan da Kremlin güzəştsiz mövqeyi konstruktiv sülh danışıqlarını, atəşkəsi əlçatmaz edir ki, bu da bumeranq effekti kimi yenə Rusiyanın özünə qayıtmaqdadır - onu bir az da taqətdən salmaqla...

Maraqlıdır ki, bu arada Kremlin danışmanlarından və ideoloqlarıbdan sayılan, avrasiyaçı-filosof Aleksandr Duqin kifayət qədər bədbin açıqlama verib. O, prezident Putini təcili şəkildə sərhədləri bağlamağa və milyonluq ordu toplamağa çağırıb.

Səbəb bu sitatda: “Bu ilin rus ili olub-olmayacağını, qələbəyə doğru gedib-getməyəcəyimizi qarşıdakı aylar müəyyən edəcək. Yaxud Rusiya məhv olacaq. Tez-tez çağırış etdiyim tam səfərbərliyin vaxtı artıq gəldi. Ordu qarşıdakı aylarda bir milyon nəfərə çatdırılmalıdır. Bunu prezident Putindən xahiş etmişəm. Əminəm ki, xahişim eşidiləcək”...

Müraciətdə iki məqam məxsusi diqqət çəkir. Putin kimi Çar Rusiyasının xiffətini çəkən Duqin görəsən niyə belə narahatdır və hansı səbəbə Putinin ona qulaq asacağına əmindir?

Məsələ ondadır ki, ümumi səfərbərliyə getmək və sərhədləri bağlamaq öncəliklə Putinin “işlərinin” yaxşı getmədiyinin, “xüsusi hərbi əməliyyat”ın iflas olduğunun bariz təsdiqi və etirafı anlamına gələcək. Kreml rəhbəri isə nə ölkənin daxilində, nə də onun xaricində özü haqda belə rəyin yaranmasını qətiyyən arzulamır.

İkincisi, ümum-Rusiya səfərbərliyi toplumda gərginliyi, pessimizmi daha da artıracaq, gənc və orta yaşlı kişilərin ölkədən qaçışı, “beyin axını” sürətlənəcək. Paralel surətdə siyasi elitada, biznes camiyəsində narahatlıq və hakimiyyətə qarşı narazılıq güclənəcək. Hətta “saray çevrilişi” də istisna deyil. Nədən ki, dinbir, dilbir slavyan Ukraynaya qarşı qanlı müharibənin heç bir ciddi motivi, mənası, izahı yoxdur, olmayıb. Heç kim Rusiyaya hücum eləməyib. Zelenski də Hitler deyil.

Bəzi siyasi müşahidəçilərə görə isə Rusiya 1-ci Dünya müharibəsindəki (1914-1918) aqibəti təkrar yaşaya bilər. O vaxt çar Rusiyası müharibədən parçalanmış şəkildə çıxmışdı. Bu proqnozu da yaddaşın bir küncündə saxlayaq...

Və sonda. Bu günlərdə məlum olub ki, ukraynalıların 62%-i müharibəyə lazım olan qədər dözməyə hazırdır. Belə bir qənaət Kiyev Beynəlxalq Sosiologiya İnstitutunun (KMİS) noyabr-dekabr aylarında keçirdiyi sorğudan hasil olur. Eyni göstərici sentyabr ayında qeydə alınıb.

Demək ki, Rusiyanın hərbi təcavüzü 4 ildə bu məğrur xalqın əzmini, iradəsini qıra bilməyib. Onu rüsvayçı “sülhə”, kapitulyasiyaya vadar eləmək mümkünsüz. Əsas da budur. Ona görə ki, düşmənə qarşı nifrət, mənəvi ruh yüksəkliyi, mübarizlik müharibədə həmişə həlledici amil olub, nəinki silah-sursatın, ordunun və hətta nüvə başlıqlarının sayı.

Bu da Putin üçün 2026-ya hələlik ən pis xəbər...

Zahid SƏFƏROĞLU

Bir yerdən sonra insanlara aid olacağı və bir qədər təhqiramiz görünəcəyi üçün başlığa verilmiş ifadələrin izahatına ehtiyac var.

Hindistanda meymunları necə tutduqlarını bilmiş olarsınız. Videoları da var. Bəzən ağacda bir makaka meymununun əli girəcəyi qədər koğuş açır, bəzən də dar ağızlı bankaları torpağa basdırır, dirəyə sarıyır, içinə dən, qoz-fındıq atırlar. Ağacda oturmuş meymunlar bunu görür. Ovçular çıxıb gedəndən sonra onlar ağaclardan enir, əllərini həmin dar ağızlı koğuşa, bankaya salır, dəni, qoz-fındığı ovuclayır, ancaq artıq yumruğa dönmüş əllərini oradan çıxara bilmirlər. Meymunlar çabalaya-çabalaya qalır, insandan sonra nə qədər zəki məxluq sayılsalar da, ovçular yaxınlaşanda belə ovuclarındakı azuqəni buraxıb əllərini koğuşdan, bankadan çıxarıb qaçmırlar, tamahkarlıq onların beynini o qədər kütləşdirir ki, əlləri dar yerdə çırpınıb dururlar. Ovçular isə ya onları ənsələyib qəfəsə salırlar, ya da dəyənəklə döyüb öldürürlər (çünki həddən artıq çoxdurlar və təsərrüfata ziyan verirlər).

Məsələ bununla da bitmir, ertəsi gün ovçular gəlir, makakalara qarşı yenidən eyni tələni qururlar. Bədbəxt meymunlar yenə eyni tələyə düşürlər. Koğuşdakı, bankadakı müftə qoz-fındıq onların gözünü bağlayır, beyinlərini kütləşdirir, təhlükəni görmürlər, anlamırlar, “qardaşlarının” dünən aqibətindən dərs almırlar.

Bir də tropik sularda yaşayan piraniya balıqları var: bədənlərinin uzunluğu təxminən 15 sm, maksimumu 50 sm-dir, çəkiləri 3,9 kilodan artıq olmur. Ancaq bu mişar dişli balıqlar adamyeyən köpək balıqlarından daha yırtıcıdırlar. Köpək balığının dişindən qurtulmaq şansı var, piraniyadan - əsla. 250 kiloluq inəyi 10 dəqiqənin içində skeletə döndərə bilirlər. Onlarda doymaq söhbəti yoxdur. Elektriklə işləyən ətçəkən maşın kimi əti necə üyüdürsə, piraniyaların çənəsi və gödəni elə işləyir.

Vaxtaşırı olaraq ölkəmizdə korrupsiya və rüşvətxorluğa görə ifşa olunan dövlət məmurlarının hadisələri onları makaka və piraniyalarla müqayisə etməyə imkan verir.

Bu şəxslərdə doymaq, qane olmaq, bir yerdən sonra gözütoxluq etmək söhbəti yoxdur, soyduqca soyur, yığdıqca yığırlar, ənsələnəndə belə ovuclarında tutduqları varidatı buraxmaq istəmirlər, hətta həbsdən çıxdıqdan sonra müsadirə olunmuş varidatlarını geri tələb edirlər, özlərindən əvvəl eyni tələyə düşüb tutulanların aqibətindən dərs götürmürlər.

Məsələn, bir neçə gün öncə Nəsimi rayonunun İH başçısı vəzifəsindən götürülən İbrahimov soyadlı məmurun başına gələnlərə baxaq. Adam 47 gün öncə ölkənin mərkəzində yerləşən kənd rayonundan paytaxtın mərkəzində yerləşən şəhər rayonuna vəzifəyə gətirilmişdi. Bəlkə də bir müddətdən sonra Bakı şəhərinin rəhbəri təyin ediləcəkdi. Ancaq o, bu 47 gündə elə bir tamah, acgözlük sərgiləyib ki, adamı vəzifəsindən dərhal götürüblər – özünü daha artıq bataqlığa salmasın deyə.

Baxırsan, intellektual görünüşlüdür, tipik harın başçı obrazından uzaqdır, amma o da özünü qandallanan sələfləri kimi aparırmış.

Bu, ilk hadisə deyil. 5-6 ildir ki, vaxtaşırı olaraq bu cür əməliyyatlar keçirilir, şərti adı “qaramaskalı qardaşlar” olan hüquq-mühafizə əməliyyatçıları rayonlarda at oynadan, adı çıxmış, barəsində daşdan keçən ifşaedici məlumatlar olan məmurları kabinetlərindəcə qandallayır, rüsvayçılıqla paytaxta aparırlar.

Bunu görən digər İH başçıları bir neçə gün səksəkə içində olur, təhlükənin sovuşduğunu görüncə, qaldıqları yerdən davam edirlər. Dayanmaq nədir, tamahı basmaq nədir, dürüst işləmək nədir – elə şey yoxdur.

Bu əməliyyatlar yeni-yeni keçirildiyi vaxtlarda qorxusundan gecəylə böyük fermasının mal-qarasını, qoyun sürülərini etibarlı yerlərə paylaşdıran, satıb-sovan, kabinetini, seyflərini “təmizləyən”, yığdıqlarını yaxşı-yaxşı gizlədən İH başçıları olmuşdu. Ancaq bir həftədən sonra özlərinə gəlmişdilər ki, bu qasırğa onlar üçün deyilmiş. Hazırda yəqin ki, hər qandallanma hadisəsindən sonra səksəkəli günlər bir həftə çəkmir, 1-2 gün çəkir.

Ən ümdəsi odur ki, bu cür hadisələr “makaka” və “piraniya”ların (söhbət korrupsioner məmurlardan gedir) beyninə və doyma hormonlarına heç bir siqnal vermir. Onlar əllərini “koğuş”dan çıxarmır, dişlərini “ət”dən çəkmirlər.

Görünür, korrupsiyaya qarşı mübarizə daha sərt, daha amansız aparılmalıdır. Ölkədəki talançılığın, təsərrüfatsızlığın, dağıntıların əsas səbəbkarı onlardır. 40 günün içində milyonçuya çevrilməyi bacarırlarsa, bu, yüzlərlə sahibkarın, minlərlə sıravi adamların müflisləşməsi, dövlət büdcəsinin talanması hesabına baş verir. Bu, cəmiyyətdə böyük gərginlik, narazılıq yaradır.

Çinin iqtisadi inkişafının 3-4 səbəbindən biri məhz korrupsiyaya qarşı aparılan sərt mübarizədir. Digər səbəblər itqisadi layihələrə lazımi qədər real, “geridönüş” əməliyyatları etmədən yatırım qoymaq, yeni texnologiyalar tətbiq etmək, əhalinin dürüstlüyü və çalışqanlığı ola bilər, amma çinlilərin rüşvət alanın gözünün yaşına baxmamaları fenomenal effekt verməsi danılmaz faktdır.

“Makaka”ların ovuclarındakını əllərindən almaqla iş bitməməlidir, “piraniya”lara da yem atılmamalıdır.

Xalid KAZIMLI

“Hesab bilmirsən, yoxsa yanın çubuq görməyib?”

(Azərbaycan ata sözü)

Rusiya-Ukrayna savaşında Rusiya tərəfdən muzdlu döyüşçü kimi iştirak edən, həlak olan azərbaycanlılar haqda xəbərlər çoxalmış, mətbuatda da buna haqlı etirazlar başlamışdı. Mən özüm də həmin şəxslərin cinayətkar olması barədə yazmışam. Nəhayət, Baş Prokurorluqdan münasibət gəldi. İdarə bəyanat yayıb, deyir xaricdə bu kimi işlər görmək ağır cinayət sayılır, 8 ildən 20 ilə, ya da ömürlük cəzası var. 

Çox gözəl. Vaxtında, bəlkə də gec verilmiş açıqlamadır. Hətta bəyanatın bir yerində “bu növ cinayətlərlə məşğul olan bəzi vətəndaşlarımızın cəzalandığı” yazılmışdı. Ancaq niyə bizə detallı bilgi verilmir? Həmin şəxslər kimdir? Suriyada, Əfqanıstanda, İraqda radikal dinçi qruplaşmalar tərkibində döyüşən və buna görə Azərbaycanda müxtəlif cəzalar almış şəxsləri biz görmüşük, ad-soyadlarını oxumuşuq. Rusiya ordusuna qoşulanlarımız barədə isə belə detallı informasiya yoxdur. Nəticədə şübhə yaranır ki, prokurorluq Şimaldan heç kimi cəzalandırmayıb, elə həmin Orta Doğu muzdlularımızı nəzərdə tutur. 

İkinci diqqətçəkən mövzu Misir mövzusudur. Yox, Afrikanın şimalındakı dövləti nəzərdə tutmuram, Misir Mərdanovdan bəhs edirik. Eks-təhsil naziri uzun illərdən sonra, 79 yaşında nəhayət dincə qoyulmuşdur. Təhsil sektorunu batırandan sonra Misir müəllim AMEA Riyaziyyat və Fizika İnstitutuna başçılıq edirdi. Onun gərgin əməyi sayəsində respublikamızda riyaziyyat elmi fısqırıq nailiyyətlər əldə etməkdə idi. Məsələn, “İki dəfə iki beşə bərabər imiş”, “90 dərəcəli bucaqda su qaynayır”, “Altı qara qoyunun 4 ayağı vardır” kimi postulatlar, aksiomalar, teoremalar dünya elmində çaxnaşmalar törətmişdir. Misir müəllimə bu münasibətlə riyaziyyat üzrə Nobel mükafatı vermək istəmişdilər, lakin Nobel komitəsi sonradan qəfil anlamışdır ki, riyaziyyat üzrə Nobel mükafatı, ümumiyyətlə, yoxdur. Stokholm və Osloda, Zəngəzur dağlarında və Novxanı bağlarında xeyli dilxorçuluq yaşanmışdır. Mənim yadımdadır, o vaxt buna görə Norveç səfiri Steynar Gil istefa verdi, səfirliyi isə Tiflisə köçürdülər. Yanılmıramsa, hələ də Norveç səfirliyi orada fəaliyyət göstərməkdədir. 

Bəs indi necə olacaq? Elm və təhsil sektorumuz qarşısında duran əsas Şekspir və Misir sualı budur. Güman edirəm riyaziyyat elmimiz tənəzzülün girdabında boğulmağa başlayacaq. Mərdanovun işdən çıxarılması sayəsində gələn ildən vurma cədvəlini unudacağıq. Bolonya sistemi kurrikuluma girəcək, məktəblərimizdə dərs keçməyə başlayacaqlar. Bunun çox ağır nəticələri olacaqdır, biləsiniz. Dərs oxuyan uşaq millətin gələcəyi üçün ən böyük təhlükədir. 

Sözgəlişi, nazirlik də bu işin nə qədər çətin olduğunu anlayırdı, o üzdən Misir müəllimi əslində işdən çıxarmadılar. Sadəcə, iki dənə institutu birləşdirdilər, təzə yaranan instituta başqa adamı direktor qoydular. Vəssalam. Misir müəllim nəticədə işsiz qaldı. Bəlkə də Misir müəllim üçün belə məsləhətdir, indi, 79 yaşında asudə qalıb elmi işlərlə məşğul olar, kəşfləri ilə xalqımızı sevindirər. Çox gec deyil. Məndə olan məlumata görə, nazirliyin legionerləri Misir müəllimə hücuma keçən anda o, bağındakı qumluqda məhz hansısa teoremi kəşf edirmiş. Hətta tərtəmiz Qərbi Azərbaycan latın ləhcəsində qışqırıb ki, “Noli turbare circulos meos!”, yəni institutu cəhənnəmə ləğv edirsiniz, barı yığdıqlarıma - çertyojlarıma toxunmayın. 

İnşallah, mənim bu cızmaqaram dərc edilənəcən Misir müəllimə nəsə vəzifə tapıb, düzəldib verərlər. Ölkəmizdə elə adamlar var ki, onların pensiyaya çıxması işləməyindən daha pis və təhlükəlidir. 

Zamin HACI

Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan deyib ki, Azərbaycandan gələn benzin Ermənistan vətəndaşları üçün sərfəlidir, boykot çağırışlarına baxmayaraq, yanacaqdoldurma məntəqələrində növbələr yaranır.

Yaxşı açıqlamadır, ermənilərin maddi-psixoloji durumunu yaxşı izah edir. Ararat (əslində biz ona Ağrı deməliyik) kirvənin ağrı-acısı düşsün Ermənistandakı destruktiv qüvvələrin ürəyinə. Adam praqmatikdir, görür ki, bizim benzin xalq üçün daha sərfəlidir, deyir, yalandan vüqarlı olmaq bir şey deyil, alın, avtomobilinizin çənini doldurun, xeyir işlərə sürün. Xalq da anlayır ki, prinsipə düşərək, “mən Azərbaycandan gələn benzini maşınıma tökmərəm” demək axmaqlıq olar. Heç tökmə, benzin doldurmayacaqsan, maşınla təcili bir yerə getmək lazım olanda, məcbur olub taksi tutacaqsan. Həmin taksi də çəninə Azərbaycan benzini doldurmuş olsa, nə edəcəksən? “Saxla, saxla, düşürəm, mən Azərbaycan benzini ilə işləyən taksiylə getmirəm” deyəcəksən?

Göründüyü kimi, absurd söhbətdir. Siyasət başqa şeydir, ticarət başqa. Ona görə də gərək benzinimizi boykot etməyə çağıran revanşist qüvvələr ağıllı olsunlar.

Sırf siyasətə, düşmənçiliyə görə bir ölkənin mallarını boykot etmək emosional məsələdir. Ağıllı qövmlər belə şey etmirlər, bunu əsasən qızışqan, əlindən bundan başqa bir şey gəlməyən camaatlar edir. Məsələn, bir ara Anadolunun bəzi şəhərlərində İsrailə ziyan olsun deyə “Koka-Kola” və “Fanta” kimi içkiləri alıb küçəyə axıdırdılar, elə bilirdilər ki, bununla da Netanyahunun dədəsini yandırırlar. Halbuki o qazlı suları dükandan alanda artıq onu istehsal edən şirkətə öz xeyirləri vermişdilər. Onda sonra o suları ha küçəyə axıt, ha eşşəyə içirt, istehsalçı holdinqlərə dəxli yoxdur.

Fransa ilə aramızda qanqaraçılıq düşəndə bizdə də çağırışlar olurdu ki, gəlin, fransız mallarını boykot edək. Çox adam bu xüsusda danışırdı, amma “Pejo”, “Reno”, “Porşe” sürmək istəyənlər, üst-başına fransız ətiri püskürtmədən adam içinə çıxa bilməyənlər bu boykota qoşulmadı. Əslində ehtiyac da yox idi. Guya Bakı qlamurları “Şanel” almasa, şanlı fransız brendinin, lap elə Makronun şanına kəsir gələcəkdi? Heç veclərinə də olmayacaqdı.

10-12 il öncə Moskvada supermarketdə işləyən bir qohum Bakıya gələndə özüylə İrəvanda istehsal olunmuş tut arağı gətirmişdi. Deyirdi, yarım litrlik cürdəyi (butulka) 27 dollardır. Göz yaşı kimi dumduru material idi. Əvvəlcə patriot damarımız tutdu, dedik, düşmən arağı içmənik. Amma sonra praqmatizm güc gəldi, fikirləşdik ki, bunun pulu artıq verilib, içsək də, içməsək də, budur. Sırf dadına baxmaq, tərifli erməni “tutovka”sının deyilmişcən olub-olmadığına yəqinlik hasil etmək üçün hərəyə bir qədəh gillətdik. Qədəhlərin dalı masaya dəyməmiş “birini də süz” deyənlər oldu. Hamımız etiraf etdik ki, köpəyuşağı tut arağı düzəltməyin çəmini bilirlər.

İndi qoy ara açılsın, ticarət yoğunlasın, İrəvan konyakları (brendiləri), erməni “tutovka”sı marketlərimizdə peyda olsun, görəcəksiniz ki, ölkəmizdə onların nə qədər xiridarları var.

Amma 2020-ci ildən əvvəl bu söhbət mümkün deyildi. Onda yaralı olan tərəf biz idik, ermənidən gələn xeyiri də boykot edərdik, deyərdik, eybi yox, biz 2 manatlıq “napitok” içərik, amma erməni içkisinə əl uzatmarıq.

İndi ermənilər təxminən o durumdadırlar, özlərini yaralı sayırlar, hesab edirlər ki, torpaq itiriblər. Sanki Qarabağ bunların dədə-baba torpağıymış və alıb özlərininki edibmişlər, indi əllərindən çıxıb, ona görə vaysınırlar.

Belə şeylər müvəqqətidir, ötüb keçəcək. Ola bilər ki, qarşılıqlı həvəs sayəsində kirvəlik, yeznə-qayınlıq institutları da bərpa olunacaq, hələ başqa şeylər də. Bizə nə var, xəmirimiz sıyıqdır, isti təndirdə küt getməyə meylliyik. Ermənilər də ayaqlarını yerə dirəyib höcətlik edəsi deyillər, anlayırlar ki, düşmənçilik apardıqları millətlə “güllə-güllə” oynamaqla heç nə edə bilməzlər, amma üzə gülə-gülə, güllərlə, qılıqla çox şey edə bilərlər.

Bax, bu saat şou-biznesimizə təcili 3-4 dənə nayruhi və şuşanik lazımdır. And olsun inandığınıza, onların üstündə milli həcilərimiz qırğına çıxar, axçiləri zər-zibaya tutarlar.

Yoxsa “mən maşınıma Azərbaycan benzini vurmuram” nədi?

Yazarlardan biri də iki daşın arasında yazıb ki, Azərbaycan benzini İrəvanda satılır, patriotlar dinmir, gücləri Samirə Əfəndiyə çatırmış. Elə deyil. Biz benzini ermənilərə pulla satırıq, Samirə isə erməniyə 12 balı müftə vermişdi.

Samir SARI

Şər, böhtan, ölüm fitvaları çağırışları bunların qanına elə işləyib, elə bir türk düşmənçiliyi xəstəliyinə tutulublar ki, dava-dərmanla sağalan deyil.

Az adam tapılar ki, İranın “Səhər TV” kanalının Azərbaycan düşməni olduğunu bilməsin. Cənubi Azərbaycanın əhalisinin 95 faizi Azərbaycan türklərindən ibarətdir. Baxmayaraq ki, İranda 30 milyondan çox azərbaycanlı yaşayır, ancaq bu ölkədə fəaliyyət göstərən hər hansı televiziyanın efirində Azərbaycan dilində yayımlanan bir veriliş belə yoxdur. Lakin “Səhər” telekanalının efirində Azərbaycan dövlətinin və dövlətçiliyinin əleyhinə yönələn, Azərbaycan dilində verilişlər yayımlanır.

Bu telekanal Azərbaycan dövlətinin əleyhinə təbliğat aparmaq, beyinləri zəhərləməklə məşğuldur. Müstəqil Azərbaycan dövləti özü boyda daş olub düşüb bu televiziyanın başına. Bu şeytan dəyirmanı ölkəmiz, xalqımız haqqında, millətimizin seçmə övladları barədə yalan üyütməkdən yorulmur. Çünki suyu dərindən gəlir. İranla Azərbaycan Respublikasının əlaqələri möhkəmləndikcə bu televiziyanın da münasibətlərinin dəyişiləcəyinə ümid bəsləmək əbəsdir. Şər, böhtan, ölüm fitvaları çağırışları bunların qanına elə işləyib, bunlar elə bir türk düşmənçiliyi xəstəliyinə tutulublar ki, dava-dərmanla sağalan deyil. Uzun illərdir ki, onlar murdar ağızlarında Sabir Rüstəmxanlının da adını çeynəyə-çeynəyə qarayaxma kampaniyasını davam etdirirlər. İndi də Xalq şairinin AYB-nin Güney Azərbaycan Ədəbiyyatı Komissiyasına başçı seçilməsi bunları qəzəbləndirib. Sanki Sabir bəy İranın neft naziri təyin edilib. Ay bədbəxtlər, Yazıçılar Birliyinin komissiya sədrliyi sizin düşündüyünüz vəzifələrdən deyil. İctimai işdir, pulsuz-parasız bir işdir. Əksinə, öz imkanlarınla iki ölkənin ədəbiyyatlarını bir-birinə daha yaxşı tanıtdırmaq işidir.

Buna görə adama “sağ ol” deyərlər; yoldaşı ilə bərabər şəklini qoyub adət-ənənəmizə, kişiliyə, Şərq əxlaqına sığmayan bir şəkildə it-qurdun ağzına söz atmazlar… AYB-də belə bir komissiyanın olduğu heç kimin yadına düşmürdü, indi İrandan yazılan bir narazılıq məktubundan sonra, ömrünü Güney Azərbaycan dərdlərinə həsr edən Türk aydınından o komissiyaya başçılıq etmək xahiş ediləndə birdən hamı ayılıb ki, “Sabir Rüstəmxanlıya yeni vəzifə verildi…” Onsuz da Güneydən gələn bacı-qardaşlarımızın bir dərdi olanda, əlləri heç yerə çatmayanda Sabir bəyin üstünə qaçıblar. 30 il ərzində millət vəkili, DAK sədri kimi o, İranın yüzlərlə vətəndaşına təmənnasız, qardaşlıq borcu kimi kömək edib… Onlar farsdır, türkdür – fərqi yoxdur, İran vətəndaşıdır. Normal dövlət onun vətəndaşına əl tutan, onun təhsilinə, işinə kömək edən bir insana minnətdar olar, onun qədrini bilər. Sabir bəy bunu gözləməyib, heç buna ehtiyacı da yoxdur. Amma heç olmasa şərəfsizlik edib təhqir etməsinlər, ağızları çatmayan yeri qaşmasınlar!

Məni təəccübləndirən öz içimizdən müəyyən adamların da bu şərəfsiz kampaniyaya qoşulub “Səhər TV”-nin ağzını yalamalarıdır. Mən bu zümrəni başa düşmürəm. Görünür, bunların bir hissəsinin düşmənçilik yayan TV haqqında məlumatları yoxdur, ya da fars-İran rejiminin tulalarıdır. Başqa ad tapa bilmirəm…

“Qurani-Kərim”in ayələrində insanlar Yer üzündə mərhəmətin, şəfqətin, səmimi münasibətin və sülhün yarana və yaşaya biləcəyi model olaraq məhz İslam əxlaqına çağırılır. “Əl-Bəqərə” surəsinin 208-ci ayəsində belə deyilir: “Ey iman gətirənlər! Hamınız bir yerdə sülhə (İslama) gəlin! Şeytanın yolu ilə getməyin, çünki o, sizin açıq düşməninizdir”. Səhər TV zəhəri və qəhəri ilə İslamın, sülhün yox, şeytanın və düşmənçiliyin yolundadır…

Nəsimi Şərəfxanlı

Əvvəl bir məzəli xatirəmi deyim. Güman, yaşlı adama bağışlanar bu. Təkrarçılıq olsa da ərz edim ki, bir ara gecikmiş “yazıçılıq” həvəsinə də düşmüşdüm.

Səbəbini deyim. 90-cı illər idi, əlimiz hələ hər yerdən üzülməmişdi, müəyyən ümidlərimiz qalırdı.

Bir dəfə rus nəşrlərində avropalı solçunun fikrini oxudum. Deyirdi siyasi, iqtisadi sferada bacarmırsınızsa, mədəniyyəti “götürün”, qalan şey özü gələcək. Yəni məğzi o idi ki, hakimiyyətdən də əvvəl insanların beynini dəyişməyə çalışın.  

Onda mən də müxalifətin “ştatdankənar ideoloq”larındandım. Düzü, fikir çox tutdu məni, “ədəbiyyata” baş vurmağımın birinci səbəbi oldu.

İkincisi, eşitmişdim ki, guya jurnalları senzuradan keçirmirlər. “Azadlıq” qəzetində çox dedim bunu, amma ciddi maraqlanmadılar, bəlkə də ona görə ki, imkan, maliyyə yox idi.

Belədəsə, jurnal buraxmaq üçün yaradıcı problemimiz olmamalıydı. Onda köşə-möşə dəbdə deyildi, yazarlarımızın çoxu iri həcmli məqalə müəllifləri idi. Üstəgəl, hətta gənc ədiblərimiz də vardı ki, məndən fərqli, artıq onda ədəbiyyatla bağlı daha ciddi planlar qururdular özləri üçün.  

Qərəz, potensial imkanlar olsa da alınmadı. Özümün “ədəbi-bədii cəhd”lərimə gəldikdə, doğrusu, bilmədim, jurnalların senzuradan keçirilməməsi söhbəti nə qədər doğru idi, amma başa düşdüm ki, rəsmi senzorlara ehtiyac yoxdur, demək olar ki, hər jurnalda əməkdaşlar özləri bunu çox diqqətlə, səliqəylə edirdilər.

Qətiyyən qınamıram! Bilirsiniz, bütün senzorlardan daha böyük bir senzor da var, adı da qorxudur. Hər şey bir yana, bəzi siyasi motivləri nəzərə almasaq belə, insanlar azı ehtiyatsızlıqdan, hansısa səhv üzündən, məsələn, işlərini itirməkdən qorxurlar, necə deyər, nə etmək olar, çöldə həqiqətən kapitalizmdir!

Tamam yerinə düşməsə də burada necə böyük Tarkovskinin məşhur bir filmini xatırlamayasan? Belədəsə, inanın, özüm də bir cümləmi az qala, on dəfə yoxlayıram ki, mənə görə hansısa sayt-qəzet, beş-üç nisbətən gənc jurnalist problem yaşamasın, “çörəkpulu”dan məhrum olmasın...         

Nə başınızı ağrıdım, “nasirlik karyeram” da belə qurtardı. İndi keçim sözümün ən əsas “mübtəda”sına.  

Bir də görürsən, məndən də soruşurlar ki, nə əcəb kitab-filan yazmırsan? Zarafatla deyirəm ki, əsl siyasətçilər yazmağı, xüsusən də siyasətin ən  incə mətləbləri-gizlinləri haqda yazmağı çox da sevmirlər, onların hətta yazıları da müəyyən siyasi məqsədlərə xidmət edir.

Əlbəttə, maddi imkan deyilən böyük problem də var. Kitab çap etmək üçün pul lazımdır. Hələ onu demirəm ki, o gün baxıram, yalnız son beş-üç ildə tək bir rusdilli sayt üçün 767 yazı yazmışam! Bunların hamısı 8-10 min işarəlik yazılardır. Neçə kitaba sığışdırım bunları!

Birtəhər çıxmasın, Çörçill kimi bir siyasi nəhəng pul qazanmaqçün yazırdı; onun özünü tarixə salmaq - proyeksiya etmək problemi yox idi. Bizdə də kitablarından, yazılarından pul qazanan varsa, irəli dursun, biz də örnək götürək. Halbuki hərdən çox gözəl şeylər də yazılır, amma hər şeyə pul tapan ulu millətimiz heç vaxt kitaba pul tapmır: təəssüf ki, sovet vaxtı da belə idi, indi də...

Ola bilsin, sözüm qəribə görünəcəkdir sizə, amma yaşamaqçün bəzən yalan da bəs edir. Özümüz də hərdən bir cümləlik həqiqət əvəzinə bir səhifəlik yalan yazırıq ki. insanların sadəcə, yaşamaqçün stimulu olsun.

Belədəsə, həyatın özü ən böyük yalan deyilmi? Böyük avropalı filosoflar-ekzistensialistlər yana, səhv etmirəmsə, bizim öz şairimizin də çox gözəl sözü var. Deyir, dünyaya gəlməzdik, analar aldatdı bizi...     

Odur, özümüzün prinsiplərimizin belə davasını-savaşını aparmaq istəmirik. Sovet vaxtı bir roman oxumuşdum, adı maraqlı idi: “Geriyə baxma, qoca”! Deyəsən, rəhmətlik İlyas Əfəndiyevin idi.

Bəli, adam hətta öz keçmişinə baş vurmaq istəmir. Deyirsən, qoy, insanlarımız elə indiki kimi düşünsünlər ki, bəzi məsələlər elə doğrudan onların bildiyi, eşitdiyi kimidir. Hərçənd, bəzi siyasi möhtəkirlər bundan faydalanır, hətta fikirləşirlər ki, bir-iki adam qalıb, çox çəkməz, onların da ürəkləri partlayıb ölərlər və beləcə, hər şey unudular, əvvəl insanların, daha sonra da dəmir kompüterlərin, ya telefonların yaddaşından tamam silinər və qalar yalnız...

Həm də şəxsən özüm də daha uzaq gənclikdəki kimi maksimalist və idealist deyiləm. Hətta özümə də təlqin edirəm ki, 80-90-cı illərin insanları həqiqətən nəsə etdilər, necə deyərlər, bacardıqlarını, mümkün olanı etdilər. Bəlkə daha artıq etmək də olardı, amma neyləmək olar?..

O günlərdə bəzi deputatlarımızı yenə də “avro-isteriya” tutmuşdu. Doğrusu, dəqiq bilmədim ki, Brüsseldə və yaxud da Strasburqda, yumşaq şəkildə desək, bəzi “siyasi lotular” yenə nə oyun çıxardıblar?

Özümüzünküləri dinləyəndə bir vətəndaş sualı keçdi beynimdən: qardaşlar, nolar, bir az səbirli olun, bəlkə doğrudan da müəyyən hüquqlarla, məsələn, yaradıcı-akademik azadlıqlarla bağlı problemimiz var hələ? Niyə hər şey belə qıcıq yaradır sizdə?

Vallah, Avropa hələ çox lazımımız olacaq. Bir-iki il əvvəl çox “Avropa - Qərb qurtardı” deyilirdi. İndi məlum olur ki, Putin “dostumuz” çıxmadı, yenə şükür qardaş Türkiyəyə, Qərbə və ABŞ-a! İndi Zəngəzur layihəsinə “Tramp yolu” deyirik ki, qoy, işimiz alınsın, daha bir regional layihəmiz də baş tutsun. Düz də edirik!

Rəhmətlik prezident Süleyman Dəmirəlin məşhur bir sözü vardı: “siyasət həm də səbr tələb edən işdir”. Hərçənd, rəhmətlik öz şəxsi siyasi planlarına gələndə bir o qədər də böyük səbr sahibi deyildi.

Odur, bir siyasi təhlilçi kimi deyərdim ki, heç Putini də kor-koranə  “topa” tutmaq lazım deyil. Kremlə “buynuz” göstərməyə hazır olmalıyıq. Bunun da ən yaxşı yolu onun MDB və qeyri layihələrinə yox deməkdir. Amma məqamnda və anında. Mənə elə gəlir, prezident İlham Əliyev hazırda bunu etməyə çalışır.

Bunu Xəzərin o tayındakı türk qardaşlarımızla birgə etməyə çalışmalıyıq, belə birgəlik alınsa, çox gözəl olar. Eyni geosiyasi aksiyanı Cənubi Qafqaz qonşularımızla da etmək olar və hətta mümkündür, üstəlik, proses buna doğru gedir: İrəvan Qərbə dreyf edir, Tiflis isə başa düşür ki, təkrar Moskvaya qayıtmaq böyük hesabla mənasızdır.    

Həm də hamı özünü “qeyri-səlis məntiq”, Lütfü Zadə nəzəriyyələrinin böyük mütəxəssisi sayır, heç olmasa, onu yada salın: həyat, eləcə də siyasət yalnız “ağ” və “qara”dan, dost və düşməndən ibarət deyil. Bu nəzəriyyə ilə bağlı da yazacağıma söz vermişdim, ilk fürsətdəcə edəcəm. Belədəsə deyim ki, universitetdə düz beş il dalbadal müxtəlif riyazi fənlər keçmişdik, riyazi məntiq, hətta fəlsəfi məntiq sözünü kiminsə ağzından eşitməmişəm. Amma məndən Zadənin qeyri-səlis məntiqi haqqında souruşanda deyirəm ki, təsəvvürüm yoxdur. Ona görə ki, bu, riyazi elmdir, bunu yalnız əlində qələmlə bir həftə, bir ay kənara çəkilib öyrənə bilərsən. Belədə, heç elə-belə demək olarmı ki, mən filan məntiqi bilirəm! Adama gülməzlərmi?..

Avropa ilə bağlı oxşar ehtiraslar həm də qonşu Gürcüstana, vaxtilə regionun ən qərbpərəst ölkəsində də müşahidə olunur. Ötən həftələrdə Brüsseldə Gürcüstanla bağlı da müzakirələr oldu. Görün, gürcü parlamentinin spikeri nə deyir? Guya gürcülərin də qurduğu Avropa artıq yoxdur! Amma adam demir ki, avropalılar Tiflisdən Saakaşvilinin azad olmasını tələb edir və onun hələ də həbsdə qalmasını onunla izah edirlər ki, Saakaşvili Putinin şəxsi düşmənidir! Avropa deputatları İvanişvilini birmənalı şəkildə Rusiyanın agenti adlandırırlar. Amma “gürcü arzusu” bütün bunlar haqqında susur...       

O ki qaldı bizim avro-isteriyalara, azca səbrinizi basın, bir vətəndaş kimi izah etməyə çalışım.

Düzdür, bizdə alimləri keçmiş katolik kilsəsi kimi tonqalda yandırmır, daha kimisə “Yer fırlanır!”, “Başqa dünyalar da var!” söylədiyinə görə keçmiş Avropadakı kimi təqib etmirlər.  

Amma demək olmur ki, məsələn, ictimai elmlərdə, eləcə bədii sənətdə problemlər tamam yoxdur.

Bir də deyirəm ki, daha kvant mexanikasına aid kitabın girişində Lenindən sitat gətirməyi tələb edən yoxdur, amma hazırda ictimai elmlərə bir azca yaxın adam kimi deyirəm: burada müəyyən problemlər qalır, humanitar elmlər, sənətlər hələ də ideologiya əsiri kimi qalırlar...   

Sənətçilərimizi də izləməyə çalışıram. Bir dəfə yeni nəsil rejissorlarımızdan biri dedi ki, burada hansı kinodan danışmaq olar, heç adi “sevgi səhnəsi”ni də çəkmək olmur! Çox xahiş edirəm, sözlərimi qeyri səmtə-filana yozmayın, səhv başa düşməyin, məni şəxsən erotika-filan, nə bilim, hansısa filmdə “hansısa səhnələr” heç gənclikdə belə maraqlandırmayıb, ondan qala, indi, 61 yaşımda ola! Sadəcə, yeni nəsil rejissorlarının, mütəxəssis-sənətçinin sözünü deyirəm.

Bir tamaşaçı, oxucu kimi özümün də bir xeyli gileyim var: axı  həqiqətən də hər şeyi təbliğata çevirmişik, hər şeyə bir təbliğat kimi baxırıq! Amma kino təbliğat deyil axı! Ədəbiyyat təbliğat üçün deyil axı! Bunlar daha böyük sənətdirlər! Məgər, Fellini İtaliyanı təbliğ etmək üçün çəkirdi filmlərini? Məgər cənublu qardaşımız, böyük rejissor Cəfər Pənahi (layiqli insanlarçün tərifə xəsislik etməyin!) İranı və yaxud onun hakimiyyətini təbliğ etməkçün çəkir filmlərini?..

İllər öncə bir ədəbi oxucu kimi çox ciddi narahatlıqlar yaşadım, heç kimə də sözüm çatmadı. Razılaşın ki, “Əli və Nino” həqiqətən çox gözəl romandır. Amma təbliğat çarxı deyil axı!

Əsərin müəllifi tam dəqiq bilinmir, amma yazıçının məqsədi azərbaycanlıları təbliğ etmək olmayıb. Adam sevgi, Şərq və Qərb mədəniyyəti, mentaliteti haqqında gözəl əsər yazıbdır.   

Razılaşın ki, yaradıcı azadlıqlarla bağlı da problemlər var və  bunlar əksər halda ona görə səs-küyə çevrilmir ki, hamı özünə senzorluq edir. Nəticəsi də budur ki, gözəl roman, gözəl film, gözəl tamaşa yaranmır, hətta gözəl media alınmır.  

Odur, özümüzə də, millətə də nə qədər tez demokratik vərdişlər aşılamağa başlasaq, hamımızçün çox faydası olar.

90-cı illərdə mənə bir keçmiş böyük vəzifəlimizin demokratiya haqqında “yazdığı” kitabı vermişdilər.

Gördüm ancaq yazıb ki, Fales belə gəldi, Demokrit elə oldu, Perikl ora getdi. Onda da yazdım, indi də deyirəm ki, müəllim, bunları sənsiz də bilirik! Sənsə bizə de görək, vaxtilə o boyda vəzifədə olanda demokratiya üçün nə etdin? Hansı qanunu qəbul etdirdin, hansı sənədi ratifikasiya etdirdin, hansı təklifi və düzəlişi irəli sürdün? Yoxsa Fales belə gəldi, Perikl elə getdi! Bəlkə hərdən Xudayarlarla Məmmədhəsənlər haqqında da nəsə yazasan...

Sonda bir detalı qeyd edərdik. Hər dəfə Avropanı “qınamaq” lazım gələndə başlayırıq tez Köhnə Dünyanın öz intellektualarından “misal” gətirməyə.

Qardaşlar, mənə beş klassik filosof göstərin ki, onlar demokratiya, tərəqqi tərəfdarları olsunlar, “kütləyə” nifrət etməsinlər!

İnanın, belələri demək olar, çox azdır və yaxud da tamamilə yoxdur, çünki təkcə filosof Şopenhauer böyük pessimist deyildi, dünyanın əksər intellektualları belədir, onlar daha çox aristokrat düşüncəli, individualist adamlardır, hətta tərəqqiyə belə inanmırlar.  

Fəlsəfə tarixçisi deyiləm. Bunun əsl səbəbini bilmirəm. Bəlkə səbəbi budur ki, bu adamlar digər insanlarla müqayisədə az qala, yüz il qabağı görməyə çalışırlar.

Üstəlik, heç yerdə heç bir siyasətçi işini Aristotelin “Metafizika”sı  əsasında və ya Şopenhauerin əsərlərinə arxalanaraq qurmur. Bəşəriyyət bir dəfə səhv etdi: bir hissə Marksın, digərisə Nitşenin fəlsəfəsi əsasında siyasət qurdu: düşünürəm bunun nəticəsini xatırlatmağa ehtiyac yoxdur.

Hüseynbala Səlimov