“Kölgəlicə qaba ağacın kəsilməsün”
(Dədə Qorqud dastanı)

Tovuz rayonunda bir ağac var, camaat başına fırlanıb dilək tutur, dua eləyir, şam yandırır, nə bilim, dombalaq aşırmış. Açığı, mənim bundan xəbər tutmağım da möcüzə şəklində oldu, çünki ağac istəməsə sən onun haqqında xəbər tuta bilməzsən. Necə ki, Həcc ziyarəti də eyni cür baş tutur. Həcc özü istəməsə, sən gedə bilməzsən. Məsələn, bu yaxında açıqlandı, sən demə Səudiyyə kralının bizim camaata ayırdığı kvota ildən-ilə aşağı düşürmüş. 2008-ci ildə 6 min hacımız gedibsə, bu il 1500 nəfər tapılmır. Guya qiymətlər 5 min dolları keçdiyi üçün xalqın pulu yoxdur. Bəhanədir. Əsas odur məkan sənin orda olmağını arzu edir, ya yox. İstəməsə lap İlon Mask kimi 800 milyardın olsun, gedə bilməzsən.

Əlbəttə, yuxarıdakı abzas yarızarafat idi, rayondakı ağac barədə xəbər qəzetin ən çox oxunanlar qrafasında birinci yerdə olmasa mən bunu bilməzdim. Hətta o boyda vitse-prezidentin səfəri xalqımızı ağac qədər maraqlandırmır. Niyə belədir, bunu sosioloji araşdırmağı Zahid Orucun ixtiyarına buraxaq. Metamorfoz araşdırma olmaz, inşallah.

Lakin bir təbiət aşiqi olaraq mən özüm bir-iki düşüncəmi yazmağı borc bilirəm.

Əvvəla, camaatın ağaca ibadət eləməyi şəxsən məni çox sevindirir. Deməli xalqımız təbiəti sevir, onunla emosional bağlılıq duyur – zəhləmgetmiş psixoloqların sözü olmasın...

İkincisi, hansısa ağac üzü görməyən səhra bədəvilərinin uydurduğu fantastik ideologiyalardansa, ağaca, təbiətə pərəstiş, təbiətdən imdad diləmək, kömək istəmək bəyəm əla deyilmi? Əladır. Buna “küfr, şirk-mirk” deyənlər getsin özünü partlatsın – mümkün qədər aralıda. Bizə dədə-babadan yaşadığımız dünyanı qorumaq, onunla bir can qəlbdə olmaq öyrədilib. Mənim dədə-babam, nənələrim həmişə “o işıq haqqı”, “o gün haqqı” deyib and içirdilər. Əncir və çinarı kəsməyi qadağan edirdilər.

Üçüncüsü, hazırda bütün dünyada bu hal trenddir, dəbdədir. “Avatar” filmində ağaca ibadət havadan, boş yerə təsvir edilməyib ki? Dünyanın ən çox baxılan filmlərindəndir. Əgər bizim kinostudiyanı satıb yerində əyri gözdələn-gözəgirənlər (göydələn yazmaq ayıbdır) tikməsəydilər bəlkə milli kinomuz həmin rayondakı ağac barədə gözəl filmlər istehsal edərdi.

Dördüncüsü, hər bir kənd uşağı bilir: ərazidə elə ağac olur ki, o, sözün əsl mənasında həmin camaata həyat verir. Qozunu, armudunu, şabalıdını, fındığını yeyirsən, satırsan, yaşayırsan. Qışda quru budağını yandırıb isinirsən. (Nə etmək olar, qazla molla və keşişlər isinirsə, şaman balaları odun sobası qalamalıdır). Ağac var kölgəsi dərmandır, ağac var eləcə havası. Ev tikəndə tir olur, lap belə hansısa lotuya pir olur, pul qazanır. Hamı dövlət büdcəsindən oğurlaya bilmir axı. Bəzilərimizin əli ağaca çatır.

Bax, hansısa deputatın-filanın bu ağaca fırlanmağı pisləməyinin kökündə də həmin qısqanclıq durur. İstəmirlər camaat hökuməti qoyub başqasına sitayiş eləsin. Ancaq gerçək deputat xurafatı, mövhumatı pisləyəndə (əslində bütün dinlər başdan-başa xurafatdır, başqa hansısa tərkibi olmur, lakin indi mövzumuz bu deyil) hərdən mandatı qabağına qoyub bunu da fikirləşməlidir ki, ayə, axı bu camaat niyə dərdinə, probleminə əlacı ağacda axtarır? Bu millət niyə dağa-dərəyə düşür, meşəyə girməyə məcburdur? Biz bunların pişiyini ağaca necə, nə üçün, niyə dırmaşdırmışıq?

Əsas suallar bunlardır. Yoxsa kimin nə işinə qalıb, kim nəyə inanır? Bunlar şəxsi məsələdir. İstəyirsən get Ramiz müəllimin dollar yeşiklərinin başına fırlan. Prokurorun maşınını öp. Anarın qəlyanına dua elə. Bizə nə?

Ağac başına dolanan, ağacdan dilək tutanların isə qədəmlərinə qurban olaram. Şəxsən. Onlar dünyamızın ən saf adamlarıdır bəlkə də.

P.S. Bir mineralogiya aşiqi, daş-qaya xəstəsi kimi daş başına fırlananlara da böyük sevgim var, şübhəsiz.

Zamin HACI

Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenskinin tezliklə mühüm açıqlama verəcəyi gözlənilir. “Financial Times” qəzetinin yazdığına inansaq, prezident fevralın 24-də – Rusiya hərbi təcavüzünün 4-cü ilinin tamamında ölkədə prezident seçkisi və sülh müqaviləsi ilə bağlı referendum keçirmək planlarını açıqlayacaq.

İddialara əsasən, Kiyev ABŞ-nin təzyiqi altında səsvermə hazırlıqlarına başlayıb. Nəşrə görə, seçkilər 15 mayadək keçirilməzsə, Ukrayna ABŞ-nin təhlükəsizlik zəmanətlərini itirə bilər. Hərçənd, rəsmi Kiyevi nə referendum, nə də seçki ilə bağlı məsələyə etiraz edir. Çünki Zelelnski konstitusiyasını pozub Moskvaya torpaq peşkəş edən rəhbər kimi tarixdə qalmaq istəməz. Bunu dəfələrlə bəyan edib. Təbii ki, qərarı yalnız xalq verə bilər...

Qonşu Ermənistanda isə taleyüklü parlament seçkilərinin günü artıq dəqiqləşib – 7 iyun 2026. Referendumun vaxtı hələlik qeyri-müəyyəndir. Referendum seçkilərdən öncə də ola bilər, sonra da, hətta seçkilərlə eyni gündə də.

Bu barədə Baş naziri Nikol Paşinyanın dünənki sözləri maraq kəsb edir. Yerli İctimai Televiziyaya müsahibəsində o, bildirib ki, hakimiyyətin gündəliyində parlament seçkilərindən əvvəl Azərbaycanla sülh müqaviləsinin imzalanması var.

“Mənim belə bir gündəliyim var. Gəlin, qavrayışlardan danışmayaq. Ötən ilin martında müzakirələr (sülh müqaviləsi layihəsi ilə bağlı - red) başa çatdığı üçün ötən ilin dekabr, oktyabr və aprel aylarında imzalanma gündəliyə daxil idi. Ona görə də biz işimizi davam etdirəcəyik”, - Paşinyan əlavə edib...

Beləcə, iki postsovet ölkəsi – Ermənistan və Ukrayna kifayət qədər kritik sayıla biləcək seçkilər və referendum ərəfəsindədir. Qarşıdakı seçkilər və referendumların nəticəsi isə şəkk-şübhəsiz, Rusiyanın MDB məkanındakı dayaqlarına və mövqeyinə birbaşa təsir göstərəcək. Baltikyanı ölkələr xaric, keçmiş respublikaların hamısı bundan təsirlənmiş olacaq. Niyə?

Məsələ ondadır ki, Ermənistan Bakının tələbi ilə beynəlxalq hüquqa uyğun yeni konstitusiya qəbul eləsə, həmçinin, Azərbaycan, Türkiyə və Qərbin maraqlarına cavab verən Nikol Paşinyan təzədən baş nazir olsa, onda Bakı ilə sülh müqaviləsinin imzalanması üçün heç bir əngəl qalmayacaq.

O halda qonşu Türkiyə ilə də bütün sahələrdə əlaqələr normallaşacaq. Sərhədlər, kommunikasiyalar açılacaq, diplomatik münasibətlər qurulacaq, səfirlərin mübadiləsi ediləcək. Yekun etibarilə, şarlatan zatulinlərin, avantürist solovyovlar və duqinlıərin Türkdən “xoxan” düzəltmək cəhdləri tam fiasko olacaq. Ermənistanda Rusiya hərbi mövcudluğuna ehtiyac olmayacaq.

Bunu əlbəttə ki, Kremldə də bilirlər. Odur ki, Moskva bacardıqca sülh prosesini pozmağa, İrəvanın Bakı və Ankara ilə barışığını əngəlləməyə çalışacaq – özünün “5-ci kolonu” ilə, proksi qüvvələri ilə, ənənəvi təzyiq və şantaj üsulları ilə...

Ukraynaya gəlincə, bu ölkədəki prezident seçkiləri və referendum da böyük ehtimalla, işğalçı Rusiyaya öz yerini göstərəcək. Ola bilməz ki, məğrur Ukrayna xalqı ona bunca acı və müsibət yaşatmağa davam edən imperialist bir dövlətdən qorxub seçkilərdə və referendumda onun istəklərinə uyğun səs versin.

Deməli, Ukraynadakı səsvermə də postsovet məkanında yeni və çox mühüm bir mərhələyə vəsilə ola bilər. Qısası, bu il, Rusiya ilə bağlı yerdə qalan bütün “i”-lərin üzərinə nöqtə qoyulacaq. Qoyulmalıdır. Kremlin arzulamadığı “nöqtələr”...

Z. SƏFƏROĞLU

Haradansa, necəsə başlamalı idi, ən azı ona görə ki, Kreml heç vaxt keçmiş sovet məkanına iddialarından əl çəkməmişdi, hətta bu istiqamətdə real səylər olmayanda belə bunu söz-bəyanat səviyyəsində edirdilər.

İlk ciddi cəhdi məncə, qonşu Gürcüstanla müharibə zamanı etməyə çalışdılar, amma onda alınmadı, Qərb güclü çıxdı və imkan vermədi.

Vladimir Putin yeni siyasi rotasiyadan - “tandedemokratiya”dan sonra təzədən hakimiyyətə qayıdanda daim yazırdıq ki, adam müharibə üçün “yerikləyir”, beynində ancaq budur və belə də oldu.

Niyə məhz Ukrayna da əslində daha çox ritorik sual idi. Birincisi, bir daha deyirik ki, Kreml haradansa, necəsə başlamı idi. Ən məntiqli addım öncə slavyan respublikalarından başlamaq idi, çünki Dünyada buna “anlaşıqla” yanaşmağa cəhd edənlər az deyildi.

Belarusa qarşı cəbhə açmağa ehtiyac yox idi, çünki Belarusbaşı demək olar ki, heç məsələdə Moskvaya “yox” demir, onda da, indi də ölkəsini Rusiyanın tam ixtiyarına verirdi.

Üstəlik, hətta Qərb strateqləri də Kiyevi Moskva üçün müstəsna əhəmiyyətli geosiyasi hədəf kimi müəyyən etmişdilər və Kremldə də qərara gəlmişdilər ki, ilk olaraq Ukraynadan başlamaq lazımdır, burada alınsa, başqa yerlərdə də alınacaq, lap “domino effekti” baş verəcək, ən azı, Mərkəzi Asiyanın “yeni xaqanlar”ı dərhal nəticəni özləri çıxaracaq, Kremlin darvazaları qarşısında “tövbə üçün” növbəyə duracaqlar...

Qərəz, yeni seçimin Ukrayna olması tam labüd idi. NATO-nun genişlənməsi, “Şərqə hərəkəti” haqqında deyilənlər mənasız sözlərdir: guya digər NATO ölkələri, o cümlədən də son illərdə Alyansa üzv olan İsveç və Finlandiya Rusiyanın sərhədlərindən belə uzaq idilərmi? Yoxsa qeyri NATO ölkələrindən Rusiyaya atılacaq raketlər çatmayacaqdı öz hədəflərinə?..

Yox, bir daha deyrik ki, boş sözlərdir! Hərdən adamın ağlına gəlir ki, Kiyev də Kişinyov kimi NATO-ya münasibətdə distansiyalı siyasət yürütsəydi nəsə dəyişərdi? Doğrusu, özümüz də bir neçə dəfə bu senarini nəzərdən keçirməyə çalışmışıq, amma hər dəfə də qənaətimiz-qərarımız bu, olubdur ki, vəziyyət yenə də dəyişməyəcəkdi: Kiyev hətta Yanukoviçi “ağsaqqal” edib onun sözü ilə hərəkət etsəydi, “ikinci Belarus” olmağa razılaşsaydı, bəlkə də müharibə olmayacaq, hətta Krım da Kiyevdə qalacaqdı. Amma indiki “döyüşən Kiyev senarisi” “Yanukoviç senarisi”ndən daha ləyaqətli seçim deyilmi və həm də əminlik vardımı ki, Belarus, hətta qalsaydı, Yanukoviç Ukraynası da Kremlçün yalnız “aralıq mərhələ” olmayacadı, axı vaxtında elə SSRİ də birdən-birə qurulmamışdı...

Ona görə gəlin “o olsaydı, bu olsaydı” kimi hipotetik suallar üzərində çox baş sındırmayaq, tarix belə variasiyaları sevmir, nə vaxtsa, olacaqdı bu! Deyəsən, “artıq dörd il keçd”i dedilər. Faşist Almaniyasıyla müharibə də bu, qədər çəkmişdi. Həm də müharibə hələ də bitməyibdir və bəlkə daha dörd il də çəkəcək...

Savaş ona görə davam edə bilər ki, hələ birmənalı seçim edən yalnız ukraynalılardır, dünya ölkələrinin çoxu hələ bunu tam etməyibdir, müstəqil rusiyalı ziyalılarının bir hissəsi müəyyənləşsə də ruslar xalq kimi hələ tam seçim etməyib, çoxu hələ hərbi cani Putinə münasibətini dəqiqləşdirə bilməyib.

Bir neçə dəfə Rusiyada yaşayan adamlarla söhbət etmək imkanımız olub. Ağıllıları, savadlıları Ukraynaya qarşı təcavüzü əsaslandıracaq, bəraət qazandıracaq bir ciddi arqument gətirə bilmirlər, amma inanmazsınız, onları o qədər ideoloji “obrabotka” ediblər ki, cəmi bir “arqument”in üzərində dayanırlar: imperiyanın maraqları belə tələb edir! Təsəvvür edirsinizmi?

Çoxu məhz belə qəbul edir: Rusiya imperiyadı və belə də olmalıdır...

Çox təəssüf ki, hazırki qlobal “geosiyasi mentalitetdə”ki bəzi dəyişikliklər də buna rəvac verir. Çoxu düşünür ki, Tramp gözünü buzlu Qrenlandiyaya da dikibsə, özünü az qala, bütün Amerikada “polis” kimi aparırsa, bunu niyə Putin və yaxud da Kreml etməsin? Axı Vaşinqtonun da iddialarında hansısa ülvi məqsəd, dəyərlər - prinsiplər yoxdur, sadəcə, ABŞ - a xoş gələn və yaxud gəlməyən məqamlar var Dünyada...

Ona görə də çox şey düşünüldüyündən və göründüyündən qat-qat qəlizdir, mürəkkəbdir. Ən dəhşətlisisə budur ki, belə vəziyyət nəinki çox ölkələrin, “böyük güclər”in, “böyük siyasətçi”lərin, hətta adi insanların da xoşuna gəlir. Adi ruslar da istəyir ki, Rusiya imperiya kimı qalsın və ağıllarına da gəlmir ki, imperiyalar tək başqa xalqları yox, öz xalqlarını da əzirlər.

Anlamırlar ki, dövlətlər böyüdükcə, daha “güclü” olduqca onların cəmiyyətləri və insanları kiçilirlər. İnsanlar başa düşmür ki, qaydasız Dünya, xaos yalnız möhtəkirlər və fırıldaqçlar üçün əlverişli və faydalı ola bilir. Bu da kart -qumar kimidir, bir dəfə əlin gətirər, amma cəmi bir dəfə olar bu, özü də hamı qazanmaz bu oyunda...

İnsanlarımız deyir ki, əşşi, Ukraynanın bizə nə dəxli? Bir tərəfdən yaxşıdır. Onlar Azərbaycanı “harasa bağlamaq”, “nədənsə asılı etmək” istəmirlər, özlərini dövlətə və Vətənə yeganə sahib, bəli, yeganə qərar verən sayırlar. Bir daha deyirik ki, çox yaxşıdır bu! Amma hamı kimi biz də vakuumda yaşamırıq, qlobal dünya, hətta region var və bu sistemlərdəki, alt-sistemlərdəki proseslər bizim üçün də təsirsiz ötüşmür.

Ona görə də hazırda Ukraynada təkcə Rusiyanın geosiyasi ambisiyalarının taleyi həll olunmur, Dünyanın hətta gələcək necəliyi də bu proseslərin gedişindən asılıdır: ədalət, yaxud heç olmasa, qayda olacaqmı Dünyada? Yoxsa hamımız tiraniyanı da bir norma kimi qəbul edəcəyik: həm dünyada, həm regionda, həm də ölkələrimizin içində?

Sual budur və ötən dörd il buna, olsa-olsa, 25 faiz cavab verib; ukraynalılar da, bir çoxları da hələki “kremllərin-moskvaların məntiqi”lə barışmaq-hesablaşmaq istəmədiklərini göstərirlər. Sualsa açıq qalır...

Aristotel deyirdi ki, guya suallar özləri cavablarını da gətirirlər. Yox, qəti belə deyil, bəzən əksi olur, suallar da göbələk kimi özü-özünə artır!..

Həm də bilirsiz, Aristotel kişi haqqında fikirləşəndə ağlıma daim nə gəlir? Keçmişdəki əlaçı qız uşaqları! Bir sual verirdin, bəli, “üyüdüb tökürdü”, dayandırmaq da olmurdu, amma özü sözlərindən bircə kəlmə başa düşmürdü!

Bu Aristotel “birinci müəllim” adlansa da daha çox nəyəsə başlanğıc verən adam kimi yadda qalıb. Ən böyük “qələt”lərindən biri məntiqidir ki, bunu düzəldənlərdən biri də azəri Lütfi Zadə oldu.

Digər “qələt”i də, əgər səhv etmirəmsə, məşhur “katarsis” nəzəriyyəsədir. Onu kimsə düzəldib, ya düzəltməyib, doğrusu, bilmirəm, estetika ilə bağlı problemdir. Amma həyatda görünməyib ki, faciələr, bəlalar, müharibələr insanlığa yaxşı nəsə gətirsinlər, yox, insanlar bütün bunlardan sonra daha da qəddar olurlar...

Sözüm bunda deyil. Həftə əvvəlinin bəlkə ən böyük hadisəsi Vensin bölgəyə səfəri oldu. Məncə, səfərin ən böyük qüsurlarından biri ABŞ-ın Gürcüstanı qıraqda qoymasıydı.

Düşünürəm düzgün deyil, amma təsadüf də deyildi, çünki Gürcstanda cənab Trampçün “hazır kökə” yoxdur, adam orada “hazıra nazil olmağa” şey tapmır: Kremli Ukraynada durdura bilmir (istəyirmi?), Abxaziyanı, Cənubi Osetiyanı necə alsın?..

Bu, məsələnin bir tərəfi. Digər məqamsa budur ki, qədim çinlilər “hər qaranlıqda işıq, hər işıqda da qaranlıq var” deyərdilər. İndi Qərbin də, eləcə də ABŞ-ın da Qafqazdakı siyasətində həmişə bir “no” da olur: bəli, bunlar daim Ermənistandan həm də “nəsə” düzəltmək istəyirlər.

Şəxsən mən bu “no” deyilən məsələnin məğzini çoxdan hiss etmişəm, amma qanınızı qaraltmaq istəmirəm. Həm də insafən, Bakı ilə İrəvan arasındakı sülhü “oformit” etmək, Zəngəzuru tamamlamaq da az deyil: Tramp bunu da etsə, yenə sağ olsun, məsəl var, deyirlər ki, donuzdan bir tük də qənimətdi. Sonrasına baxarıq!..

Həm də bilirsiz, yadıma nə düşür? Yalançı olmağa qorxuram, amma deyəsən, birinci idarəçiliyi dövründə sosial şəbəkələrdə Tramp haqqında bir “klip” düzəltmişdilər: bəli, Göyçə balasıyam və s. və i.

Yaddaşım aldatmırsa (aldadırsa, üzürlü sayın!), deyəsən, həqiqətən beləydi. Bütün hallarda, Vallah, deyəsən, qaqaş elə həqiqətən də bizim tərəflərdəndir...

Hüseynbala Səlimov