"Texnologiya və ekran uşaqların diqqət və öyrənmə qabiliyyətini zəiflədə bilər..."

Onilliklər boyu intellekt və təhsil göstəricilərində artım müşahidə olunub, lakin son illərdə bu dinamika zəifləyib, bəzi ölkələrdə geriləmə qeydə alınır.

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "vesty.co" nəşri yazıb.

Sual açıqdır: yeni texnologiyalar nəsillərarası intellekt artımını dayandırırmı? Əvvəllər hesab olunurdu ki, dünya inkişaf etdikcə uşaqlar valideynlərindən daha ağıllı olacaq. Lakin beynəlxalq testlər artıq sabit artım göstərmir. Oxu anlamı, riyazi savad və diqqətin idarəsi kimi əsas bacarıqlarda bir sıra Qərb ölkələrində zəifləmə müşahidə olunur. Pandemiya və distant təhsil isə ekranları əsas təhsil mühitinə çevirib. Mövzi ABŞ Konqresində də müzakirəyə çıxarılıb. Təhsil daha bahalı və texnoloji cəhətdən inkişaf etmiş olsa da, nəticələr gözlənilən səviyyədə yüksəlmir.

"Flinn effekti" dayanır?

"Flinn effekti" - hər yeni nəsildə IQ (intellekt əmsalı) göstəricilərinin əvvəlkindən daha yüksək olması meyli diqqəti cəlb edir. Nevroloq və öyrənmə tədqiqatçısı Cared Horvat bildirib ki, son 20 ildə yalnız artımın ləngiməsi deyil, bəzi göstəricilərdə geriləmə də var. Məsələ uşaqların "kütləşməsində" deyil, cəmiyyətin baza hesab etdiyi bacarıqlarda - oxu, riyaziyyat, təbiət elmləri və davamlı diqqətdə nəticələrin zəifləməsindədir. OECD-nin PISA nəticələrinə görə, bir çox inkişaf etmiş ölkədə 15 yaşlı şagirdlərin nəticələri ya durğun, ya da enişdədir. ABŞ və digər Qərb ölkələrinin milli testləri oxşar mənzərə göstərir.

Ekranla dəyişən sinif

İsrailli alim Amir Gefen qeyd edir ki, dönüş nöqtəsi təxminən 2010-cu illərə təsadüf edir – smartfonlar və sosial şəbəkələr kütləviləşib, ekran uşaqların gündəlik həyatına daxil olub. Formal tədris proqramları dəyişməsə də, öyrənmə mühiti radikal şəkildə transformasiya olunub: uşaqların təxminən yarısı oyaq vaxtını ekran qarşısında keçirir. Rəqəmsal mühit sürətli keçid, qısa stimul və səthi informasiya skanını təşviq edir; dərin öyrənmə isə uzunmüddətli diqqət və səy tələb edir.

Beyin necə reaksiya verir?

Tsipi Horovits-Krausun tədqiqatları göstərir ki, mobil cihazın mövcudluğu belə uşağın diqqətini azalda bilər. 2-4 yaşlı uşaqlarda cihazla nağıl oxunarkən ortaq diqqət səviyyəsi aşağı düşür, 6-8 yaşlı uşaqlarda isə cihazın otaqda olması koqnitiv yüklənməni artırır. Uzunmüddətli müşahidələr ekran üzərindən çox oxuyan uşaqlarda oxu və nitq üçün cavabdeh beyin sahələri arasında əlaqənin zəif olduğunu göstərir. Horovits-Kraus texnologiyadan imtina çağırışı etmir, balansın vacib olduğunu vurğulayır - ekran kitabın yerinə yox, yanında istifadə olunmalıdır.

Müəllimin rolu dəyişir

Gefen hesab edir ki, müəllim artıq yalnız informasiya mənbəyi deyil, mentor rolunu daşımalıdır. Ani məlumat dövründə əsas dəyər tənqidi düşüncə, empatiya, komanda işi və emosional dayanıqlıqdır. Yanlış istifadə olunan süni intellekt isə "koqnitiv boşalma" yarada bilər, tapşırıq və qiymətləndirmə üsulları dəyişərsə, texnologiya nəticələri yaxşılaşdıra bilər.

Beləliklə, müzakirə sadəcə "ekranlar yaxşıdır, yoxsa pis?" sualından daha genişdir. Söhbət inkişaf mühitinin yenidən düşünülməsi, əsas bacarıqların formalaşma tempi və təhsil sisteminin məsuliyyətindən gedir. Dönüş nöqtəsindəyiksə, nəticə texnoloji tərəqqini insan beyninin ehtiyacları ilə nə dərəcədə uyğunlaşdıra biləcəyimizdən asılı olacaq.

Görünüşü nəhəng bir maşını xatırlatsa da, əslində qarşımızda dünyanın ən ağıllı kənd təsərrüfatı işçilərindən biri dayanır. 20 yüksək keyfiyyətli kamerası ilə saatda 100 mindən çox alaq otunu təmizləyə bilən bu avtonom nəhəng, fermerlərə təqdim olunan “iPad” tətbiqi vasitəsilə sahənin taleyini bir toxunuşla dəyişdirir.

Valyuta.az xəbər verir ki, süni intellekt indiyədək daha çox mətn yazan, vizuallar yaradan və ya mürəkkəb tənlikləri həll edən modellərlə gündəmə gəlirdi. Lakin indi bu texnologiya daha konkret və həyati bir sahəyə – torpağa tətbiq olunur.

Sietl mərkəzli kənd təsərrüfatı texnologiyaları şirkəti “Carbon Robotics” tarlalardakı alaq otlarını tanıyıb məhv etmək üçün hazırladığı “Böyük Bitki Modelləri” (LPM) ilə aqrar sahədə yeni mərhələnin əsasını qoyur. 150 milyondan artıq etiketlənmiş bitki məlumatı ilə təlim keçmiş sistem dünyanın istənilən nöqtəsində qarşılaşa biləcəyi müxtəlif alaq növlərini tanımaq qabiliyyətinə malikdir. Beləliklə, kompüter görməsi texnologiyası göbələk toplayan robotlardan sonra indi də tarlaların qoruyucu keşikçisinə çevrilib.

Bu yeni proqram təminatı “LaserWeeder” adlı dördtəkərli avtonom robotların “beyni” funksiyasını yerinə yetirir. Robotların iş prinsipi isə ənənəvi kimyəvi dərmanlama üsulundan fərqli olaraq alaq otlarını yüksək güclü lazer şüaları ilə yandıraraq zərərsizləşdirməyə əsaslanır. Torpağın strukturunu poza və əkinlərə zərər verə bilən kimyəvi maddələrlə müqayisədə bu üsul daha ekoloji və səmərəli həll kimi təqdim olunur. Robot bitkinin böyümə hüceyrələrini dəqiq hədəfə alaraq ətrafdakı məhsula və torpağa toxunmadan işi tamamlayır.

Real vaxt rejimində tanıma və fermerə uyğun fərdiləşdirmə

“LaserWeeder” robotları bir neçə ildir istifadə olunsa da, yeni proqram yeniləməsi ilə tamamilə yeni səviyyəyə yüksəlib. Əvvəllər sahədə yeni alaq növü aşkar edildikdə və ya hava şəraiti səbəbindən bitkinin görünüşü dəyişdikdə sistemin yenidən təlim keçməsi və məlumatların təkrar etiketlənməsi tələb olunurdu. Bu isə təxminən 24 saatlıq vaxt itkisinə səbəb olurdu. Yeni model artıq bu problemi aradan qaldırır. Sistem daha əvvəl rastlaşmadığı bitkini belə dərin analiz edərək dərhal tanıya bilir.

Şirkətin baş icraçı direktoru Pol Maykssel bildirir ki, fermerlər artıq real vaxt rejimində sistemə müdaxilə edə və yeni aşkar etdikləri alaq növünü bir əmrlə hədəf siyahısına əlavə edə bilirlər.

“Bitki Profilləri” adlanan fərdiləşdirmə funksiyası da sistemin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindəndir. Fermerlər “iPad” tətbiqi vasitəsilə öz sahələrindən çəkdikləri bir neçə şəkli sistemə yükləyərək robotun davranışını fərdiləşdirə bilirlər. Rəqib sistemlərdə həftələrlə davam edən kalibrləmə prosesi burada cəmi bir neçə dəqiqə çəkir. Hazırda dünyanın 15 ölkəsində 100-dən çox sahədə fəaliyyət göstərən bu maşınlar topladıqları yeni məlumatları mərkəzi sistemə ötürərək modelin davamlı şəkildə təkmilləşməsinə töhfə verir.

“Uber” şirkətinin avtonom nəqliyyat bölməsində və “Meta”nın virtual reallıq layihələrində çalışmış mütəxəssislər tərəfindən qurulan şirkət ilk avtonom modelini 2021-ci ildə bazara çıxarıb. Təxminən 4,5 ton ağırlığında olan bu robotlar 20 yüksək keyfiyyətli kamera vasitəsilə saniyədə onlarla lazer atəşi aça bilir. İlk modellər belə saatda 100 min alaq otunu məhv etmək gücünə malik idisə, 2022-ci ildə bu göstərici iki dəfə artırılıb.

ABŞ Silahlı Qüvvələrinin Venesuela prezidenti Nikolas Maduronun ələ keçirilməsi əməliyyatında Claude adlı süni intellekt proqramından istifadə etdiyi bildirilir.

Lent.az xəbər verir ki, bu barədə “Wall Street Journal” qəzeti yazıb.

Nəşrin məlumatına görə, Anthropic şirkətinə məxsus Claude süni intellekt modeli ABŞ hərbçilərinin Venesuelanın keçmiş prezidenti Nikolas Maduronun ələ keçirilməsi ilə bağlı əməliyyatında istifadə olunub. Bu isə Pentaqonda süni intellekt modellərinin getdikcə daha geniş tətbiq edildiyini göstərir.

Qeyd olunur ki, Anthropic tərəfindən müəyyən edilmiş qaydalara əsasən, Claude modelinin “zorakılığa yardım etmək, silah hazırlamaq və ya izləmə aparmaq” məqsədilə istifadəsi qadağandır. Buna baxmayaraq modelin prezident və onun həyat yoldaşının ələ keçirilməsi ilə bağlı missiyada istifadə edildiyi, əməliyyatın Karakasdakı bir neçə obyektin bombardmanını əhatə etdiyi vurğulanır.

Xatırladaq ki, yanvarın 3-də ABŞ Silahlı Qüvvələri Venesuelanın paytaxtı Karakasa və şəhər ətrafındakı hərbi obyektlərə bir sıra zərbələr endirib. Bundan sonra Ağ Ev rəhbəri Cənubi Amerika respublikasının lideri Nikolas Maduronun ələ keçirildiyini bəyan edib.