9-11 oktyabr 2025-ci il tarixlərində Bakı şəhərində keçirilən “İtkin düşmüş şəxslər məsələsinin həlli üçün səylərin birləşdirilməsi və əməkdaşlığın gücləndirilməsi” mövzusunda beynəlxalq konfransda qəbul edilmiş bəyannamə BMT Baş Assambleyasının və Təhlükəsizlik Şurasının rəsmi sənədi kimi dərc olunub və yayılıb.

Manset.az xəbər verir ki, Azərbaycanın BMT yanında daimi nümayəndəsi Tofiq Musayev bununla bağlı BMT Baş katibinə məktub ünvanlayıb.

O, məktubun və bəyannamənin yer aldığı əlavənin Baş Assambleyası gündəliyinin 31, 69, 71 və 84-cü bəndləri çərçivəsində və Təhlükəsizlik Şurasının sənədi kimi yayılması ilə bağlı müraciət edib.

Gün ərzində yeyilən qidaların əksəriyyətinin orqanizmə faydası az olduğu üçün bir çox sağlamlıq problemləri yaşanır. 

Manset.az Axşam.az-a istinadən xəbər verir ki, bütün xəstəliklərə qalib gəlmək üçün immuniteti yüksək tutmaq mütlləqdir.

Mütəxəssislər məsləhət görür ki, hər gün zeytun yağı içmək bir çox xəstəliklərin qarşısını alacaq. Onun ana südü qədər xeyirli olduğunu deyən həkimlər, qaraciyərin sağlam qalması üçün əsl məlhəmin məhz zeytun yağı olduğunu vurğulayıblar.

Zeytun yağı xərçəngin qarşısını alır, mədə xəstəliklərini sağaldır, hüceyrələri yeniləyir, əsl antioksidantdır. 

Hər səhər acqarnına bir qəhvə fincanı zeytun yağı içməlisiniz. 

Noxud hər kəsin mətbəxində tapılan və tez-tez bişirilən paxlalı bitkilər arasındadır. Noxud yeməyi bişirmək üçün noxudu bir gecə əvvəl suda isladın. Bu üsul noxudları yumşaldır və daha asan bişməyə kömək edir.

Manset.az Axşam.az-a istinadən xəbər verir ki, noxud tək yeməklərə dad verən ərzaq yox, həm də sağlamlıq üçün faydalıdır. Onu islatdığınız su da orqanizmə inanılmaz faydalar verə bilər.

Noxud həzm sistemi üçün faydalı olan, bağırsaqları stimullaşdıran, dəri sağlamlığını dəstəkləyən və ürək sağlamlığını qorumağa kömək edən qidalı paxlalı bitkidir.

Noxudu suya qoyub, bir gecə saxlayıb səhəri suyundan istifadə edə bilərsiniz. Suyu atmaq yerinə yeməyinizə əlavə etmək düşündüyünüzdən daha faydalı ola bilər.

Noxud suyunun tərkibindəki antioksidantlar və qida maddələri bədəndən toksinləri çıxarmağa kömək edir və ağciyərlərin daha təmiz və sağlam qalmasına kömək edir. Noxud suyu, xüsusilə siqaret çəkirsinizsə, ağciyərlərinizi asanlıqla təmizləməyə kömək edə bilər.

Noxud bağırsaqlara dost qidadır. Onun suyu da bağırsaq sağlamlığını yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər. Bağırsaqlarınızı təmizləyir və parazitlərdən təmizləyir. Noxud suyunu müntəzəm olaraq istehlak etmək bağırsaqlarınızda yığılan tullantıları və zərərli maddələri təmizləməyə kömək edə bilər.

Hər səhər acqarına noxud suyunu qəbul etmək maddələr mübadiləsini aktivləşdirməyə kömək edir. Bu xüsusiyyəti ilə noxud suyu da yağ yandırılmasını dəstəkləyir.

Noxud suyu təbii quruluşu sayəsində iştahı nəzarət altında saxlayır və gün ərzində lazımsız kalori qəbulunun qarşısını alır. Beləliklə, vücudunuz yağları daha effektiv şəkildə yandırarkən, daha uzun müddət toxluq hiss edə bilərsiniz.

Oynaq ağrılarını azaldır və revmatik xəstəlikləri yüngülləşdirir, xüsusilə də oynaq bölgələrindəki şişkinliyi və ağrıları azaldır, hərəkətliliyi artırır və gündəlik həyat keyfiyyətinizi yaxşılaşdırır.

Yeni genişmiqyaslı araşdırma göstərib ki, müəyyən xarakter xüsusiyyətləri vaxtından əvvəl ölüm riskini əhəmiyyətli dərəcədə artıra və ya azalda bilər. 

Manset.az Qaynarinfo-ya istinadən xəbər verir ki, İrlandiyanın Limerik Universitetinin alimləri müəyyən ediblər ki, narahatlıq (neyrotizm), yüksək intizamlılıq və ünsiyyətcillik insanın ömür uzunluğuna ciddi təsir göstərir.

Tədqiqatçıların sözlərinə görə, bu xüsusiyyətlər ölüm riskinin proqnozlaşdırılmasında gəlir, təhsil və digər sosial status göstəriciləri qədər əhəmiyyətlidir.
Araşdırma çərçivəsində dörd qitədə yaşayan təxminən 570 min insanın on il ərzində toplanmış məlumatları təhlil olunub. Nəşrin qeyd etdiyi kimi, bu iş şəxsiyyət xüsusiyyətləri ilə ömür uzunluğu arasındakı əlaqəni öyrənən ən iri və ətraflı tədqiqatlardan biridir.

Narahatlıq erkən ölüm riskini artırır

Ən aydın nəticələrdən biri neyrotizmlə bağlı olub. Bu xüsusiyyət daimi narahatlıq, emosional qeyri-sabitlik və stressə meyilliliklə xarakterizə olunur.

Araşdırma göstərib ki, neyrotizm səviyyəsi yüksək olan yetkinlər bu göstəricisi aşağı olan insanlarla müqayisədə daha tez dünyasını dəyişiblər. Alimlər müəyyən ediblər ki, neyrotizm göstəricisinin hər bir bal artması istənilən zaman kəsiyində ölüm riskinin təxminən 3 faiz yüksəlməsi ilə əlaqəlidir.

Bu əlaqə xüsusilə gənc yaşlı böyüklər arasında daha güclü olub. Tədqiqatçılar bunu uzunmüddətli stressin və emosiyaların idarə olunmasında çətinliyin zamanla orqanizmi zəiflətməsi və sağlamlığa zərər vurması ilə izah edirlər.

İntizamlılıq və ünsiyyətcillik ömrü uzadır

Eyni zamanda, daha yüksək təşkilatçılıq, intizam və məqsədyönlülük səviyyəsinə malik olan insanlar arasında vaxtından əvvəl ölüm riski xeyli aşağı olub.

Məqalədə qeyd olunur ki, məsuliyyətlilik və intizam göstəricisinin hər bir bal artması ölüm riskinin 10 faiz azalması ilə əlaqəlidir ki, bu da tədqiqatda müşahidə olunan ən güclü qoruyucu təsir hesab olunur.

Yüksək ünsiyyətcillik də ömür uzunluğu ilə əlaqələndirilib. Bu xüsusiyyətin bir bal artması erkən ölüm riskini orta hesabla 3 faiz azaldıb. Xüsusilə ABŞ və Avstraliya kimi ölkələrdə bu təsir daha aydın müşahidə olunub.

Bütün xüsusiyyətlər eyni dərəcədə önəmli deyil

Araşdırma maraq, yaradıcılıq və mehribanlıq kimi xüsusiyyətlərlə erkən ölüm riski arasında ya zəif, ya da ardıcıl olmayan əlaqə aşkar edib. Bu isə bütün xarakter cizgilərinin sağlamlıq və ölüm göstəricilərinə eyni dərəcədə təsir etmədiyini göstərir.

Limerik Universitetinin psixologiya üzrə dosenti Mark MakGihan bildirib ki, ölüm riski nisbi anlayışdır və mütləq nəticə kimi qəbul edilməməlidir. Onun sözlərinə görə, yüksək neyrotizmə malik şəxslər ümumi əhali ilə müqayisədə daha yüksək risk daşısa da, bu, qaçılmaz sonluq demək deyil.

Psixoloq Paris O’Suyliabhain isə tədqiqatın nəticələrinin alimlərin və siyasətçilərin sağlamlıq risklərinə baxışını dəyişə biləcəyini qeyd edib. Onun fikrincə, şəxsiyyət xüsusiyyətləri sağlamlıq və uzunömürlülük üçün həlledici amildir və təsir gücü sosial-iqtisadi status kimi geniş yayılmış ictimai sağlamlıq determinantları ilə müqayisə edilə bilər.

Alimlər hesab edirlər ki, bu nəticələr gələcək tədqiqatlara təkan verəcək və psixoloji xüsusiyyətlərin bioloji proseslərə və sağlamlıqla bağlı davranışlara necə təsir etdiyini daha dərindən anlamağa kömək edəcək.

Zəngli saatı səhər 06:30-a qursanız da, hələ səs çıxmamış 06:28-də öz-özünə oyanırsınızsa, bu hal sizə tanış gələ bilər. Məlum olur ki, bu, təsadüf deyil. Alimlərin fikrincə, heç bir xarici təsir olmadan vaxtı hiss etməyimizin səbəbi beynimizdə yerləşən və qüsursuz işləyən "bioloji saat”dır.

Manset.az Qaynarinfo-ya istinadən xəbər verir ki, Avstraliyada yerləşən Sunshine Coast Universitetinin psixologiya və yuxu sağlamlığı üzrə mütəxəssisləri Yakut Fatma, Alexandra Metse və Danielle Wilson "The Conversation” nəşrində dərc olunan birgə məqalədə bu unikallığı elmi baxımdan izah ediblər.

Beyindəki "ana saat” necə işləyir?

Mütəxəssislərin sözlərinə görə, zəngli saatdan bir neçə dəqiqə əvvəl öz-özünə oyanma hissinin arxasında beynin dərinliyində yerləşən və "suprakiazmatik nüvə” adlanan kiçik neyron qrupu dayanır. Bu sahə bədənin "ana saatı” hesab olunur.

Suprakiazmatik nüvə 24 saatlıq dövr — sirkadiyen ritm əsasında yuxu, bədən temperaturu, aclıq və həzm kimi əsas funksiyaları tənzimləyir. İnsan müntəzəm həyat və yuxu rejiminə malik olduqda, bu bioloji mexanizm zamanla oyanma saatını "öyrənir” və əvvəlcədən buna hazırlaşır.

Yuxudan oyanmadan əvvəl bədəndə nə baş verir?

Alimlər bildirir ki, insan hələ yuxuda olarkən, oyanma vaxtı yaxınlaşdıqca bədəndə aktiv hazırlıq prosesi başlayır. Bu proses "kortizol oyanma reaksiyası” adlanır.

Bu mərhələdə bədən temperaturu tədricən yüksəlir, yuxu hormonu olan melatoninin səviyyəsi azalır, oyanıqlığı və enerjini təmin edən kortizol hormonu isə ən yüksək həddə çatır.

Nəticədə zəngli saat çalanda və ya ondan bir qədər əvvəl bədən artıq kimyəvi baxımdan oyanmağa hazır vəziyyətə gəlmiş olur.

Bu, sağlamlıq göstəricisidirmi?

"The Conversation”da qeyd olunur ki, əgər insan zəngli saatdan bir neçə dəqiqə əvvəl gümrah və enerjili şəkildə oyanırsa, bu, sirkadiyen ritmin düzgün işlədiyini göstərir və sağlamlıq baxımından müsbət əlamət sayılır.

Lakin zəngdən əvvəl oyansanız da özünüzü yorğun, halsız və ya narahat hiss edirsinizsə, bu, keyfiyyətsiz yuxu, stress və ya kortizol hormonunun vaxtsız yüksəlməsi ilə əlaqəli ola bilər.

Zəngli saat olmadan oyanmaq mümkündürmü?

Mütəxəssislər bildirir ki, müasir həyat tərzində zəngsiz oyanmaq çətin olsa da, bədən saatını tədricən uyğunlaşdırmaq mümkündür. Bunun üçün aşağıdakı tövsiyələr verilir:

Davamlı rejim: Həftəsonları da daxil olmaqla hər gün eyni saatda yatıb durmaq;

İşıq balansı: Səhərlər təbii gün işığına çıxmaq, gecələr isə qaranlıq mühitdə yatmaq;

Rəqəmsal fasilə: Yatmazdan əvvəl telefon və digər ekranlardan uzaq durmaq;

Sağlam qidalanma: Kofein, alkoqol və ağır yeməklərdən imtina etməklə yuxu keyfiyyətini artırmaq.

Alimlərin qənaətinə görə, düzgün həyat tərzi ilə bioloji saatı "təlim etdirmək” və daha rahat oyanmaq mümkündür.

Dəmir çatışmazlığı anemiyasının qarşısını almaq üçün qidalanmaya mal və donuz qaraciyəri, dəniz məhsulları, paxlalılar, eləcə də itburnu və xurmanı daxil etmək vacibdir. Bu barədə Atribeaute klinikasının endokrinoloqu Yelena Şafranskaya məlumat verib.

Manset.az Baku.ws-ə istinadən xəbər verir ki, həkimin sözlərinə görə, dəmir çatışmazlığı anemiyası zamanı qan oksigeni normal şəkildə daşıya bilmir, bu isə zamanla yuxululuq, halsızlıq və ümumi vəziyyətin pisləşməsi ilə nəticələnir.

Mütəxəssis qeyd edib ki, reproduktiv yaşda olan qadınlarda dəmir çatışmazlığının ən yayılmış səbəblərindən biri bol menstruasiyadır.

Digər insanlarda isə dəmirin azlığı çox vaxt mədə-bağırsaq xəstəlikləri ilə əlaqələndirilir, çünki bu pozğunluqlar mikroelementin normal mənimsənilməsinə mane olur. Bundan başqa, bəzi hallarda mədənin bir hissəsinin çıxarılması kimi cərrahi əməliyyatlar da orqanizmdə dəmir səviyyəsini azalda bilər.

Endokrinoloqun sözlərinə görə, dəmir səviyyəsi qidalanmadan da birbaşa asılıdır. Məsələn, heyvani mənşəli zülaklardan imtina etmək dəmir çatışmazlığına gətirib çıxara bilər, çünki bitki mənşəli qidalardakı dəmir bədən tərəfindən qırmızı ətə nisbətən 3–5 dəfə pis mənimsənilir.

Mütəxəssis vurğulayıb ki, sərt vegan pəhrizinə əməl edənlər mütləq paxlalı, ispanaq və qarabaşaq kimi bitki mənşəli dəmir mənbələrini C vitamini ilə zəngin məhsullarla (məsələn, sitrus meyvələri ilə) birləşdirməlidirlər, çünki bu, dəmirin orqanizm tərəfindən daha yaxşı mənimsənilməsinə kömək edir.

Həkim əlavə edib ki, dəmir baxımından ən zəngin qidalar bunlardır:

Donuz və mal qaraciyəri

Mal dili, hind toyuğu, toyuq, dana və donuz əti

Balıq və karides

Bitki mənşəli mənbələrə isə taxıllar, paxlalılar, pomidor, itburnu, çiyələk, nar, xurma və alma daxildir.

Bu məhsulların müntəzəm şəkildə qəbulu orqanizmdə dəmir balansını qorumağa və qan dövranının sağlam fəaliyyətini təmin etməyə kömək edir.