Azərbaycanda 99 illik istifadə (icarə) hüququ torpaq üzərində mülkiyyət deyil, torpaqdan yalnız təyinatı üzrə uzunmüddətli istifadə hüququ yaradan hüquqi mexanizmdir. Bu hüquq əsasən dövlət torpaqlarına şamil olunur və torpaq dövlət balansında qalır.

Müqavilə şərtləri pozulduqda, torpaq təyinatı üzrə istifadə edilmədikdə və ya dövlət ehtiyacları yarandıqda, hətta 99 illik istifadə hüququ mövcud olsa belə, torpaq geri alına bilər. Kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqlar uzunmüddətli investisiya tələb etdiyinə görə əsasən 99 illik icarəyə verilir.

Bu cür torpaqlarda tikinti aparmaq, xüsusilə yaşayış evi inşa etmək risklidir, çünki 99 illik istifadə hüququ mülkiyyət hüququ yaratmır. Torpaq hansı məqsədlə verilibsə (kənd təsərrüfatı, sənaye, təsərrüfat fəaliyyəti və s.), yalnız həmin məqsəd üzrə istifadə olunmalıdır. Əks halda, müqavilənin ləğvi mümkündür. Bu torpaqların bir hissəsinin istifadə müddətinin başa çatmasına az vaxt qalması isə vətəndaşlar arasında hüquqi qeyri-müəyyənlik yaradır.

Lakin Bakı şəhəri ərazisində 99 illik istifadə hüququ (etibarnamə və ya icarə əsasında) ilə alqı-satqıya çıxarılan torpaq sahələri çoxdur. Bu torpaqların bir qisminin istifadə müddətinin bitməsinə az vaxt qalır. Belə hallarda vətəndaşların hansı addımı atmalı olduğu sual doğurur.

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinin tabeliyində fəaliyyət göstərən “Daşınmaz Əmlakın Dövlət Kadastrı və Reyestri” publik hüquqi şəxsinin Hüquq departamentinin direktoru Lalə Əkbərova Metbuat.az-a bildirib ki, torpaq sahələri ilə bağlı yaranan hüquqi qeyri-müəyyənliklərin inzibati qaydada deyil, məhkəmə yolu ilə həll edilə bilər:

“Bu kimi hallarla bağlı şikayətlər çoxdur və oxşar məsələlər artıq məhkəmələrdə geniş müzakirə predmetinə çevrilib. Belə vəziyyətlərdə yekun hüquqi qiymətin verilməsi yalnız məhkəmənin səlahiyyətinə aiddir.

Məhkəmə bu məsələlərə baxarkən özünün diskresion səlahiyyətlərindən istifadə edir. Bu səlahiyyətlər digər dövlət orqanlarında mövcud deyil. Yəni inzibati qurumlar yalnız qanunla müəyyən edilmiş çərçivədə hərəkət edə bildiyi halda, məhkəmə hüquqi qiymətləndirməni daha geniş səlahiyyətlər çərçivəsində aparır”.

Lalə Əkbərova qeyd edib ki, torpaq sahəsi ilə bağlı 99 illik istifadə hüququ məsələsi hələ tam aydınlaşdırılmayıb və əlavə hüquqi araşdırma tələb edir. Sözügedən məsələ üzrə yekun qərarın verilməsi üçün məhkəməyə müraciət zəruri hesab olunur.

Son günlər həssas sosial təbəqə üzvlərini, yəni pensiyaçıları düşündürən əsas məsələlərdən biri də pensiya ödənişlərinin nə qədər artacağı ilə bağlıdır. Son illər istehlak bazarında artan qiymətlər, gündəlik xərclərin hər ötən gün bir qədər də yüksəlməsi və inflyasiya fonunda minlərlə vətəndaş gözünü pensiya məbləğlərində baş verəcək mümkün artımlara dikib.

Qeyd edək ki, hələlik pensiya artımının dəqiq faizi açıqlanmayıb. Lakin artımın hesablanmasına artıq bu aydan etibarən başlanılıb. 2025-ci ilin ilk 11 ayının nəticələrinə görə ölkə üzrə orta aylıq əməkhaqqı 9,3 faiz artıb. İl üzrə yekun göstəricinin isə təxminən 9,2 faiz səviyyəsində olacağı proqnozlaşdırılır. Pensiya artımları yanvarın 1-dən qüvvəyə minsə də, faktiki ödəniş fevral ayında həyata keçiriləcək. Beləliklə, pensiyaçılar artmış məbləği fevral ayından etibarən alacaqlar. Eyni zamanda, yanvar ayı üçün hesablanmış artım da fevral ayının pensiya məbləğinə əlavə olunaraq birlikdə ödəniləcək.

Bəs maraqlıdır, son illər pensiyalardakı artım əhalinin gündəlik xərclərini ödəməyə kifayət edirmi?

Apardığımız statistik təhlilə görə, son on ildə Azərbaycanda pensiyaların nominal məbləğində artımlar olsa da, inflyasiya, demoqrafik göstəricilər və pensiya alanların sayındakı azalma bu artımın real təsirinə əhəmiyyətli təsir edib.

Pensiyalar son 10 ildə necə artıb?

Dövlət Statistika Komitəsi və açıq mənbələrin məlumatına əsasən, 2015–2025-ci illər arasında əmək pensiyalarının orta aylıq məbləği belə dəyişib:

-2015 – 177,6 manat;

-2016 – 192,1 manat;

-2017 – 205,5 manat;

-2018 – 221,3 manat;

-2019 – 263,5 manat;

-2020 – 302,2 manat;

-2021 – 331,8 manat;

-2022 – 372,1 manat;


-2023 – 441,3 manat;

-2024 – 491,3 manat;

-2025 – 536,3 manat.

Beləliklə, son 10 ildə orta pensiya məbləği təxminən 3 dəfə artıb. Nominal baxımdan bu ciddi artım kimi görünsə də, məsələ bununla bitmir. Çünki pensiya artımının real dəyərini anlamaq üçün onu inflyasiya ilə müqayisə etmək vacibdir.

Son 10 ilin inflyasiya göstəriciləri isə göstərir ki, qiymət artımı bir çox illərdə yüksək olub və pensiya artımlarına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərib:

-2015 – 4,0 %;

-2016 – 12,4 %;

-2017 – 12,9 %;


-2018 – 2,3 %;

-2019 – 2,6 %;

-2020 – 2,8 %;

2021 – 6,7 %;

2022 – 13,9 %;

2023 – 8,8 %;

2024 – 5,1 %;

2025 – 5,6 %.

Xüsusilə 2016, 2017 və 2022-ci illərdə ikirəqəmli inflyasiya pensiya artımının mühüm hissəsini faktiki olaraq “əridib”.

2025-ci ildə isə istehlak qiymətləri ümumilikdə 5,6 % artıb. Qida məhsulları üzrə bu artım 6,8 % təşkil edib ki, bu da pensiyaçıların xərclərinə birbaşa təsir göstərir. Nəticə etibarilə, pensiyalar nominal olaraq artsa da, alıcılıq qabiliyyəti eyni sürətlə yüksəlməyib, bəzi illərdə isə faktiki olaraq geriləyib.

Məlumata görə, ötən ilin dekabr ayında istehlak qiymətləri əvvəlki ilin dekabr ayına nisbətən 5,2 %, o cümlədən qida məhsulları və tütün məmulatları üzrə 6,4 %, qeyri-qida məhsulları üzrə 2,5 %, əhaliyə göstərilmiş ödənişli xidmətlər üzrə isə 6,5 % artıb. Ötən ay istehlak qiymətləri əvvəlki aya nisbətən 0,8 % artıb. O cümlədən qida məhsulları və tütün məmulatları üzrə istehlak qiymətləri əvvəlki aya nisbətən 1,4 % yüksəlib. Dekabrda ayrı-ayrı qida məhsullarından daha çox artım manna və qarabaşaq yarmalarının, mal ətinin, balıq və balıq məhsullarının, südün, xamanın, qatığın, pendirin, kəsmiyin, yumurtanın, almanın, armudun, heyvanın, narın, qozun, fındığın, göyərtinin, xiyarın, pomidorun, balqabağın, şirin bibərin, kartofun, şokolad məmulatlarının, ketçupun, mayonezin, arağın, azalma isə limonun, portağalın, naringinin, bananın, kivinin, ağ kələmin, süfrə çuğundurunun, yerkökünün, sarımsağın qiymətlərində müşahidə olunub.

Pensiya yaşına çata bilməyənlər – statistikanın acı tərəfi

2024-cü ilin ölüm statistikası isə pensiya sistemi ilə bağlı daha ciddi sosial problemi üzə çıxarır. Həmin il Azərbaycanda 58 909 nəfər vəfat edib. Onlardan 47 % kişi (15 281 nəfər), 29,5 % qadın (7 811 nəfər) pensiya yaşını görə bilməyib. Ümumilikdə 23 092 nəfər, yəni vəfat edənlərin 39,2 %-i pensiya yaşına çatmadan dünyasını dəyişib.

Digər diqqətçəkən məqam isə yaşa görə pensiya alanların sayındakı azalma ilə bağlıdır. Əgər 2010-cu ildə bu göstərici 858 min nəfərdən çox idisə, son illərdə bu rəqəm 700 min nəfər civarına düşüb. Təxminən 15 il ərzində yaşa görə pensiya alanların sayında 146 min nəfər azalma, yəni 17 % geriləmə qeydə alınıb.

Yekun olaraq demək olar ki, son 10 ildə pensiyaların artımı inflyasiyanı tam kompensasiya etmir. Xüsusilə ərzaq və xidmət qiymətlərinin sürətli yüksəlişi pensiyaçıların gündəlik xərclərini daha da ağırlaşdırır. Digər tərəfdən, vətəndaşların əhəmiyyətli hissəsinin pensiya yaşına çatmaması və pensiya alanların sayının kəskin azalması hökumətin sosial sahədəki siyasətinə yenidən baxılmasını zəruri edir.

E. Bəyməmmədli
"AzPolitika.info"