Bakıda mühakimə olunan Livandan gəlmiş cani əfv oluna bilərmi? 

Bakıda saxlanılan erməni məhbus Vigen Eulcekçyanın arvadı Linda Eulcekçyan Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti, ölkənin birinci xanımı Mehriban Əliyevaya ərinin əfvi üçün müraciət edib. Məktub Eulcekçyan ailəsini təmsil edən vəkil Lusiana Minasyanın sosial media səhifəsində yerləşdirilib.

Məktubda deyilir: “Mən beş ildən çoxdur ki, Azərbaycanda həbsdə olan Vigen Eulcekçyanın həyat yoldaşıyam. Bu bir siyasi bəyanat deyil, mən sizə bir qadını qadına müraciətilə səslənir, sizin şəfqətinizə ümid bəsləyirəm. Vigenin yoxluğu ailədə ağrılı bir boşluq yaradıb. Anası həbsdə olarkən vəfat edib və onun dəfn mərasimində iştirak etməsi mümkün olmayıb”. 

Məktubda həmçinin qeyd olunub ki, Lindanın anasına ölümcül xərçəng diaqnozu qoyulub və Vigen ailəsindən uzaqdadır və bu müddət ərzində onlarla birlikdə ola bilməz. Müraciət müəllifləri hesab edirlər ki, Vigenin azadlığa buraxılması Azərbaycan tərəfindən mühüm bir siqnal olardı: “Sisin şəfqətiniz evimə sülh gətirməklə yanaşı, dünyaya belə bir mesaj olardı: Azərbaycan təkcə güclü deyil, həm də mərhəmətlidir”.

Xatırladaq ki, 5 il öncə Şuşa yaxınlığında saxlanılan Livan ermənisi Vigen Eulcekçyan terrorçuluq ittihamı ilə 20 il müddətində azadlıqdan məhrum edilib. 

Bakıdan bu kimi xahişə hər hansı reaksiya olmalıdırmı? Eulcekçyanın əfvi və ya cəzasının yumşaldılması mümkünmü? Gözlənilən amnistiya aktı ona da hər hansı şəkildə şamil ola bilərmi?

 Çingiz Qənizadə

Hüquqşünas Çingiz Qənizadənin sözlərinə görə, amnistiya aktı layihəsi ilə tanışlıqdan belə məlum olur ki, xüsusilə ağır cinayətlər törədən şəxslərə şamil olunmayacaq: “Bu baxımdan nəinki Vigen, terrorçuluqda, müharibənin hazırlanmasında, başlamasında iştirak edən, separatçılıqla məşğul olan, eləcə də hazırda istintaqları gedən şəxslər amnistiya aktına düşməyəcəklər. Bu qadına sual vermək lazımdır ki, sənin Livandan olan erməni ərin Azərbaycanın gözəl guşələrindən biri olan Şuşada nə gəzirdi? Nə üçün terrorçuluq fəaliyyəti ilə məşğul olurdu? Belə bir müraciəti zamanında ərinə etməli idin ki, özgəsinin torpağında savaşmaq faciə ilə nəticələnəcək. İndi erməni hiyləgərliyinə əl atır”. 

Ç.Qənizadənin fikrincə, çətinə düşəndə ermənilər bu cür hiylələrə əl atır: “Hətta daha ağır misallar çəkə bilərdim ki, ermənilər məqsədlərinə çatmaq üçün kimlərini qurban verməyə, kimlərini kiminsə qapısına göndərməyə hazır olan xalq kimi daim tarixdə qeyd olunublar. Həmin erməninin 5 ilə yaxın cəza çəkməsinə, 20 il həbs cəzası verilməsinə gəlincə, unutmayaq ki, Prezidentin konstitusion hüququ var. Kimisə əfv etmək ölkə başçısının səlahiyyətindədir. Mehriban xanım Birinci vitse-prezidentimizdir və hamımızın böyük sevgi və ehtiramımız var. Amma qanunda yazılır ki, prezident əfv edə bilər. Bu, prezidentə verilən bir hüquqdur. İndi bir qadın kimi Birinci vitse-prezidentimizə müraciət edir. Mehriban xanım olduqca humanist bir insandır, liderdir. Onun üçün də həmin həssas nöqtəyə toxunmağa çalışırlar. Onların humanizm prinsiplərindən istifadə edərək, özlərinin arzularına çatmaq istəyirlər. Amma Birinci vitse-prezident prezidentlə danışa bilər. Ondan sonra məsələyə münasibət bildirilməsi mümkündür”. 

Hüquq müdafiəçisi yada salıb ki, bundan əvvəl də Livan ermənisi azad edilmişdi, amma ölkəsinə qayıdanda Azərbaycana böhtanlar yağdırdı: “İndi bu erməninin də əməllərinin nəticəsi nə olub, terrorçuluq niyyəti ilə törətdiyi cinayətlərin qurbanları varmı, həmin qurbanları sayı çoxdurmu, yaxud azdırmı - bunlar təhlil olunub prezidentə təqdim ediləndən sonra baxıla bilər. Amma görünən odur ki, prezident xalqa qarşı bu cür cinayətlər törədən şəxslərə, eləcə də xarici dairələrin tapşırıqları ilə içərimizdə terrorçuluq fəaliyyəti həyata keçirən şəxslərə humanizm göstərməyəcək. Bu baxımdan yaxın vaxtlarda sözügedən şəxslə bağlı müsbət qərar gözlənilmir. Amma bu, mənim fikrimdir, son söz prezidentindir”.

Mirvari Qəhrəmanlı

Hüquq müdafiəçisi Mirvari Qəhrəmanlı da bu hərbi cinayətkarların azadlığa buraxılmasının əleyhinədir: “Həmin şəxs məhkəmə qərarı ilə terrorçu kimi tanınıb. Ortada məhkəmənin qərarı var. Əgər o, terrorçudursa, bu iş çətindir. O, kiçik bir cinayət törədib həbs olunsaydı, bir yolunu tapmaq olardı. Amma o şəxs terrorçu kimi Qarabağa gəlib, onun üçün də düşünürəm ki, amnistiya və ya əfvə düşə bilməz. Ona görə ki, terrorçu heç vaxt bağışlana bilməz. Terrorçunun milliyyəti olmur. Belə şəxslərin etdikləri hərəkətlər insan qırğınlarına səbəb olur. Hesab edirəm ki, bu adama güzəşt edilməməlidir. O, erməni olduğu üçün deyil, sadəcə terrorçu olduğuna görə  azadlığa buraxıla bilməz”.

Cavanşir ABBASLI,
“Yeni Müsavat”

Tovuzda 14 yaşlı qızın toy mərasiminin qarşısı alınıb. Daxili İşlər Nazirliyindən verilən xəbərə görə, rayon polis şöbəsinə Yuxarı Öysüzlü kəndində 2011-ci il təvəllüdlü qızın toy mərasimi keçirilməsi barədə məlumat daxil olandan sonra mərasimin qarşısı polis əməkdaşları tərəfindən alınıb və valideynlər yerli polis bölməsinə çağırılıb. Onlarla profilaktik söhbətlər aparılıb, qanuni tələblər izah edilib və inzibati protokol tərtib edilərək məhkəməyə təqdim olunub. Məhkəmənin qərarı ilə valideynlərdən biri bir ay müddətinə inzibati həbs edilib.

Məktəbli N.Əsgərova bildirib ki, imkansızlıqdan təhsilinə davam edə bilməyib: “Mahir Ələkbərov adına Öysüzlü kənd tam orta məktəbində oxuyurdum. Altıncı sinifdən çıxmışam. Səbəb imkansızlıq oldu. Təzədən yenə məktəbə müraciət etdim, qəbul eləmədilər, dedilər, bu məktəbdə yer yoxdur”.

Bəs niyə qanunların sərtləşdirilməsindən sonra da ölkədə belə hallar azalmır? Məktəbli qızları erkən evlilik rəzalətindən necə qorumalı?   

Mövzu ilə bağlı hüquq müdafiəçisi, Dilarə Əliyeva adına Qadın Hüquqlarını Müdafiə Cəmiyyətinin sədri Novella Cəfəroğlu “Yeni Müsavat”a danışıb: “İlk növbədə ölkə üzrə həm şəhər, həm də xüsusilə kənd məktəblərində genişmiqyaslı və davamlı monitorinqlər aparılmalıdır. Bu monitorinqlər formal yox, real vəziyyəti üzə çıxaran mexanizm olmalıdır. Çünki statistik olaraq qız uşaqlarının adları məktəb sənədlərində yer alsa da, faktiki davamiyyətlə sənədlər arasında ciddi uyğunsuzluq mövcuddur. Xüsusən də kənd məktəblərində 3-cü sinifdən sonra qızların adı sinif jurnallarında qalır, amma özləri məktəbə gəlmir. Bu, artıq sistemli bir problemdir və təsadüfi hal deyil.

Bu problemin başlanğıcı yalnız ailədən yox, birbaşa məktəbdən başlayır. Məktəb rəhbərliyi, müəllimlər və yerli təhsil strukturları qız uşaqlarının davamiyyətinə real nəzarət etməlidir. Valideynlərlə formal yox, ciddi və nəticəyönümlü iş aparılmalıdır. Niyə qızlar məktəbə buraxılmır? Hansı düşüncə tərzi ailələri buna sövq edir? Bu suallar cavabsız qaldıqca problem dərinləşir.

Sovet dövrünə münasibət birmənalı olmasa da, obyektiv etiraf etmək lazımdır ki, həmin illərdə qızların təhsildən kənarda qalması məktəb daxilində ciddi nəzarət mexanizmləri ilə qarşısı alınırdı. Məktəb yalnız tədris yox, həm də sosial nəzarət funksiyasını yerinə yetirirdi. Bu gün isə bu funksiyanı icra edən institusional mexanizm demək olar ki, yoxdur. Halbuki müasir dövrdə də elə bir qurum və ya sistem yaradılmalıdır ki, qız uşaqlarının ən azı 9-cu sinfə qədər məcburi təhsili real şəkildə təmin olunsun".

Novella Cəfəroğlu

Novella Cəfəroğlu qeyd edib ki, məsələ yalnız qanunla həll edilmir, bu istiqamətdə geniş maarifləndirmə və təbliğat işi aparılmalıdır: “Qızların 9-cu sinfi bitirməsinin vacibliyi ailələrə davamlı şəkildə izah edilməlidir. Daha sonra isə alternativ yollar göstərilməlidir: kim peşə təhsili ala bilər, kim kollecə daxil ola bilər. Ailələr bilməlidir ki, qızın təhsili onun ailədən uzaqlaşması deyil, əksinə, ailənin sosial və iqtisadi güclənməsidir.

Bu təbliğat mətbuatda, televiziya kanallarında, sosial mediada, rayon və kənd icmaları ilə birbaşa görüşlər vasitəsilə aparılmalıdır. QHT-lər, ictimai fəallar, psixoloqlar, pedaqoqlar rayonlara getməli, yerli camaatla açıq söhbətlər etməlidir. Çünki problem qanunda yox, şüurda və düşüncə tərzindədir. Beyində dəyişiklik baş verməsə, heç bir qərar işləməyəcək".

Hüquq müdafiəçisinin fikrincə, digər mühüm məsələ ali təhsillə bağlıdır: “Vaxtilə universitetlərin yataqxanaları mövcud idi və qızlar təhlükəsiz, nəzarətli şəraitdə təhsil ala bilirdilər. Bu gün isə bir çox ailənin qızını böyük şəhərə oxumağa göndərməyə maddi imkanı yoxdur. Kirayə evlərin baha olması, nəzarətsiz mühit qorxusu ailələri narahat edir. Məhz buna görə də ailələr "qız oxusa da, problem olacaq" düşüncəsi ilə təhsilə qarşı çıxırlar.

Əgər yataqxanalar yenidən geniş şəkildə fəaliyyət göstərsə, həm təhlükəsizlik, həm də nəzarət baxımından ailələrin etimadı artar. Çünki yataqxanalarda nəzarət sistemi mövcud idi, halbuki kirayə evlərdə bu nəzarət yoxdur və bu da ailələrin qorxularını artırır. Nəticədə ailə düşünür ki, qız evdə qalsa daha "təhlükəsizdir"".

Bütün bu xırda görünən, amma əslində bir-birini tamamlayan amillər qızların təhsildən uzaqlaşdırılmasına, erkən nişanlanmasına və 14-15 yaşlarında ailə qurmağa məcbur edilməsinə gətirib çıxarır. Ailə qızı yük kimi görməyə başlayır, onun təhsil almasını yox, tez ərə getməsini çıxış yolu hesab edir. Məhz buna görə də erkən nikahlar bitmir. Beləliklə, hesab edirəm ki, erkən nikahın və qızların təhsildən kənarda qalmasının qarşısını almaq üçün cəmiyyətin düşüncə tərzi dəyişməlidir. Qanun, nəzarət, maarifləndirmə, sosial dəstək və infrastruktur paralel şəkildə işləməlidir".

Ramil Süleymanov 

Hüquqşünas Ramil Süleymanov isə qeyd edib: “Əgər bir halda Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin, daxili işlər orqanlarının, hətta yerli icra və idarəetmə strukturlarının bu məsələlərdə gücü çatmırsa, deməli, əsas problem maarifləndirmənin lazımi səviyyədə aparılmamasıdır.

Əgər dövlət bu insanların maarifləndirilməsini sistemli və effektiv aparat kimi təşkil edə bilmirsə, bu halda estafeti qeyri-hökumət təşkilatlarına verməlidir. Lakin burada sırf “layihə xatirinə layihə” prinsipi ilə hazırlanmış, real təsir gücü və effektivliyi aşağı olan təşəbbüslərdən söhbət gedə bilməz. Söhbət konkret nəticələrə hesablanmış, ölçülə bilən və real dəyişiklik yaradan işlərdən gedir.

Bu sahədə ciddi şəkildə fəaliyyət göstərilməli, həm kütləvi informasiya vasitələrində, həm də özəl reklam yayımı ilə məşğul olan yerüstü reklam şirkətləri ilə əməkdaşlıq qurulmalıdır. Dövlət bu prosesdə mütləq şəkildə müəyyən güzəştlər etməli, yaxud güzəştli şərtlərlə reklam panolarını sosial maarifləndirmə məqsədilə istifadəyə verməlidir. Eyni zamanda KİV-lərə, o cümlədən internet resurslarına bu istiqamətdə konkret və məqsədli ödənişlər ayrılmalıdır.

Bununla paralel olaraq qanunvericilik bazasının kifayət qədər sərtləşdirilməsi də qaçılmaz tədbirlərdən biridir".

Xalidə GƏRAY,
“Yeni Müsavat”